Nigerii

Vikipedii
Hüpähtada: navigacii, Ecind
Nigerijan Federativine Tazovaldkund
Federal Republic of Nigeria (angl.) 1
Flag
Flag of Nigeria.svg
Pälidn Abudž
Eläjiden lugu (2013) 174,507,539[1] ristitud
Pind 923,768 km²
Nigerijan Federativine Tazovaldkund Federal Republic of Nigeria (angl.) 1
Kel' anglijan
Valdkundan pämez' Gudlak Džonatan
Päministr Namadi Sambo
Religii islam, hristanuskond
Valüt nigerijan nair (₦)
Internet-domen .ng
Telefonkod +234
Aigvö UTC+1

Nigerii (angl.: Nigeria), Nigerijan Federativine Tazovaldkund (angl.: Federal Republic of Nigeria) om valdkund Päivlaskmaižes Afrikas. Se om Afrikan kaikiš suremb valdkund eläjiden lugumäran mödhe. Pälidn — Abudž.

Ma röunatab: päivlaskmas — Beninanke, pohjoižes — Nigeranke, homendezbokas — Čadanke, päivnouzmas — Kamerunanke.

Keled da valdkundan nimed niil[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Beninan, Nigerijan da Kamerunan kel'kart.

Nigerijan nimed man heimoiden kelil:

  • Republic ndi Naigeria (igbo)
  • Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà (joruban)
  • Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya (hausan)
  • Republik Federaal bu Niiseriya (fula)

Sikš ku Nigerijas lugetas 514 eläbil kelil[2], ka valdkundan üks'jäine oficialine kel' om anglijan kel'.

Man rahvahan tobj pala pagižeb kahtil kelil da enamba sidä[3]. Avaras levitadud keled: edo, fula, hausan kel', igbon kel', joruban kel', kanuri. Tahol'žed keled käviutadas lodamha da kirjutamha lehtesištol. Erasid niišpäi opetas školiš.

Vl. 1980-nzil kaiknigerine kirjamišt oli ratud, latinan kirjamišton pohjal. Se kävutase erazvuiččiden Nigerijan keliden täht.

Istorii[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Voz'sadoil 8.-14. Nigerijan territorii oli transsaharan kalaidajiden Kanem Borno-imperijan palaks, kudamban ohjastajad vl. 1085 kändihe islamha.

Vl. 1960 redukun 1. päivän Nigerii, Suren Britanijan kolonijan oldes, sai ičeze ripmatomut. Kolonizatorad andoiba eläjiden palale (joruba-heim) hristanuskondan anglikašt formad.

Vl. 1967 — 1970 rahvahanikoiden soda tegihe valdkundas. Maiden unitarizacijan naprind vei sodaha, sikš ku islamižed pohjoižmad ei olend hökkähtunuded unitarizacijanke.

Valdkundan päižed politižed partijad oleleba kel'don al pordon aigad (voded 1966-1978, 1984-1989 da 1993-1998), sikš miše ned formiruiše etniž-regionaližen tundusen pohjal.

Geografii[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Nigerijan topografine kart

Nigerii sijadase Gvinejan lahtan randpolel. Valdkundan röunoiden piduz om 4047 km; merenrandišton piduz — 853 km.

Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim — Čappal Vaddi-mägi (2419 m), se sijadase Tarab-štatal.

Niger- da Benue-joged jagaba mad kaks'haz: Mererandaline tazangišt sijadase sen suvipalas, a pohjoižpalas madalad mägitazangištod dominiruiba. Mererandaližen tazangišton päivlaskmas, pidust' randpol't, čirakoiden čep' om. Nece tazangišt venub jogiden sagedmaiš. Madalad mägitazangištod — ned oma Jorub-plato Niger-jogen päivlaskmpolehe da Udi-plato sen-žo jogen päivnouzmpolehe. Edemba Pohjoine mägitazangišt sijadase, sen korktuz vajehtelese 400-600 metraspäi enamb mi 1000 metrhasai. Sen korktembaine pala om Džos-plato, kudamban kaikiš korktemb čokkoim — Šere-mägi (1735 m). Pohjoine mägitazangišt lodehes kändase Sokoto-tazangištoks, a homendezbokas — Born-tazangištoks.

Demografii[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Kaiken-se 8 lidnad enamba mi millionanke eläjid om Nigerijas (surembaižespäi penembaižhe: Lagos, Kano, Ibadan, Kadun, Port Harkort, Benin Siti, Maiduguri da Zaria).

Tobmuz[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Käskusenandai tobmuz om Nacionaline Assamblei (The National Assembly), kaks'kodiine nacionaline suim. Sen üläkodi — Senat (109 ristitud). Senatan ezitajid valitas relätivižen enambuden mažoritarižen sisteman mödhe (36 koumemandatišt ümbrikod, 1 om üks'mandatine). Senatan ezimez' valičese Senatan ezitajil.

Suiman alakodi — Ezitajiden palat (360 ristitud). Alakodin ezitajid valitas üläkodin ezitajiden kartte. Kaikiden ezitajiden valdatusiden strok om 4 vot.

Nügüd' centristad valdoičeba (Nigerijan Rahvahaliž-Demokratine Partii, NRDP).

Valdkundan pämez' om prezident, armijan päine käsknik — hän-žo. Rahvaz valičeb prezidentan, sen valdatusiden strok om 4 vot, enamba mi 2 strokud jäl'geten ei sa.

Armijan lugumär — 85 tuhad mest.

Nigerii om MTO:n da KEVO:n ühtnii.

Administrativiž-territorialine jagand[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Nigerijan ma jagadud 36 valdkundoihe (angl. state) da 1 federaližhe pälidnaižhe territorijaha (Federal Capital Territory), kudambad iče alajagase 774 taholižen ičeohjastusen territorijoihe (Local Government Area, LGA)[4]. Vl. 1960 vaiše 3 territorijoid oli, niid sädihe etnižen da religijan tundusen pohjal, a aigan jokstes niid henozihe 36 valdkundoikš.

Kul'tur[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Etnižiden gruppiden äjuz märičeb Nigerijan rahvahanmuzikan stilid. Kaikuččel etnosal oma ičeze veroližed soitod da pajod.

Kuvatud Nigerijas täuz'piduzližiden fil'miden lugumär ühten voden ülitab 800 (2nz' sija mail'mas Indijan jäl'ghe)[5]. Man kinoindustrijan nimitadas Nollividaks, Gollivudan analogijan mödhe. Ühten fil'man keskbüdžet — US$15,000.

Ižanduz[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Nigerii om golliden afrikanine valdkund suren kivivoin eksportanke (8nz' sija mail'mas vl. 2007). Kivivoin eksportižed sortad nimitase «Bonny Light» da «Forcados». Kivivoin ližaks, sur' eksportine znamoičend om kakaonbabuil da räzinal (sidä kesken londuseližes kaučukaspäi). Nigerii om kivivoin üks' päeksportirujišpäi Päivlaskmaižen Evropan da AÜV:oiden täht. ÜVSP US$2400 ühthe henghe (vl. 2009). 70% kanzoid eläb alemba mi gollüden tazopind. Ristitud radnikoičeba maižanduses (70%), tegimištos (10%) da holituzsferas (20%). Erased rajinad mokičese elektroenergijan mairhes, hubiš teiš da redukahas jondvedespäi[6].

Religii[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Uskolaižed oma islamanuskojad (50%), hristanuskojad (40%) da sijaližiden veroiden kaičijad (10%).

Šariatan käskused oma väges 12 valdkundoiš (9 valdkundoiš — kaikel territorijal)[7].

Hristanuskondan konfessijad: anglikanilaižed (20 mln.), katolikad (20 mln.) da videndenkümnendenpäivänuskojad (18,2 mln.).

Praznikad[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Kaiken rahvahan da hristanuskoijiden praznikad:

Dat Nimi Nimi man oficialižeks keleks
1. viliku Uz' voz' New Year's Day
Sulakus Sur' videnz'päiv Good Friday
Sulakus Valatandezmärg Easter Monday
1. semendku Keväden i radon päiv Worker's Day
27. semendku Lapsiden kaičendan päiv Children's Day
29. semendku Demokratijan päiv Democracy Day
1. reduku Ripmatomuden päiv Independence Day
25. tal'vku Karačun Christmas Day
26. tal'vku Lahjoiden päiv Boxing Day

Homaičendad[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Irdkosketused[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]


Afrikan valdkundad
Afrikan valdkundad
Alžir | Angol | Benin | Botsvan | Burkina Faso | Burundi | Čad | Džibuti | Efiopii | Egipt1 | Ekvatorialine Gvinei | Eritrei | Gabon | Gambii | Gan | Gvinei | Gvinei Bisau | Jemen1 | Kabo Verde | Kamerun | Kenii | Keskafrikan Tazovaldkund | Komoran Sared | Kongon Demokratine Tazovaldkund | Kongon Tazovaldkund | Kot d'Ivuar | Lesoto | Liberii | Livii | Madagaskar | Malavi | Mali | Marok | Mavrikii | Mavritanii | Mozambik | Namibii | Niger | Nigerii | Pohjoižsudan | Ruand | San Tome da Prinsipi | Seišelan Sared | Senegal | Sjerra Leone | Somali | Suviafrikan Tazovaldkund | Suvisudan | Svazilend | Zambii | Zimbabve | Tanzanii | Togo | Tunis | Ugand

1 Om Azijas mugažo.