Hebo
| Kodihebo | ||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Kodihebo | ||||||||||||||||
| Tedoklassifikacii | ||||||||||||||||
|
||||||||||||||||
| Latinankel'ne nimi | ||||||||||||||||
| Equus ferus caballus (Linnaeus, 1758) | ||||||||||||||||
|
|
Hebo vai Kodihebo (latin.: Equus ferus caballus) om kabjživat. Mülüb Hebonvuiččed-sugukundan üks'jäižhe jänudehe elegil Hebod-heimho, sugukund libub Pohjoižamerikaspäi.
Hebon emäč om kobul vai emähebo, hebon ižač nimitase ižahebo:ks. Hebon poigaine om varz, varzaine. Kazvanu varz om ubeh. Sauvatadud hebo — oreh.
Ippologii tedoidab heboid. Pidadas živatoid hebovodindfermas vai hebonläväs.
Kodikoičend
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Hebo om kodikoittud ristituil mechebo. Kaikiš amuižembad kodihebon jändused oma löutud Evrazijan stepiš läz Baškirijan Davlekanovo-lidnad, datiruiše 7.-6. voz'sadal EME. Hebol sur' znamoičend om ristituiden civilizacijan istorijas, vaiše voz'sada tagaz nened živatad oliba pätransportaks i maižandusen radvägeks.
Okaidud hebod arktudas teravas da kebnas. Tahondad arktunuziden heboidenke oma mail'man äjiš maiš.
Ümbrikirjutand
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Hebon pä om pit'kahk da kuiv. Sen sil'mad oma sured eläbad, nenasärmed oma levedad. Korvad oma nügud da likkujad, surehkod vai keskmäižen suruden. Kodihebon sägun tukad oma pit'kad rippujad, kagl om pit'k lihasikaz, hibj om kehkranvuitte leiktuses, kaik händ om kattud pit'kil hibusil. Jaugad oma korktad, venod sankte i kaposad. Kabj om suren sor'men päl vaiše, rudimentad jäiba kahtendes i nelländes sor'mišpäi, ei ole ezmäšt i vident sor'mid ani. Soged sol' om šingotadud lujas. Melenmahtod oma šingotadud korktal tazopindal kacmata penembihe päaivoihe.
Karvan mujud oma erazvuiččed lujas: must, rusked, koričma, hahk da sen edemba, vauktoidenke läipoidenke päl i jaugoil paksus; erasti voib olda šoiduid ougil, sel'gal i jaugoil. Karvan man intensivižuz vajehtub voz'aigoidme: tal'vel muju vauvhatub, kezal kändase muzevambaks. Vanhudele karv hahkištub (vaugištub) ristitun kartte.
Kulemine om šingotadud enamba mujand, sid' nägemine i lopuks nühaind. Mechebod elädas kogoil, penil päpaloin (severz'-se emäčuid i ižačunke päl), enamba stepiš, kogod oma teravad i varukahad.
Hebo eläb 25..30 vot keskmäras, om nell'kümnevoččid poni-heboiden erasiš-se suguiš. Kaikiš pit'kigäižemb hebo todestadud elon hätkeližusenke oli Old Billi-ižahebo (eli 62 vot vll 1760−1822, buksirui baržid Anglijas).
Hebon kazv rippub suguspäi, sötlemižespäi i holitandan arvoimižišpäi. Ku sömine i holitand oma paremba, ka hebo kändase järedamba. Järgeline kodihebo om 150..185 sm korkte sägus, poni — 120..150 sm hohlaižes (AÜV:oiš lugetas ponikš 142 santimetrhasai, Sures Britanijas 152 sm). Kaikiš järedambad hebod oma anglijalaižed jüguidenvedajad šair-sugun, heiden kazv om 175..190 santimetrad. Kaikiš jüžmakomb oli sündutadud vl 1928 bel'gine jüguidenvedai-sugun Bruklin Süprim-ubeh 198 sm kazvol, hänen veduz oli 1440 kg.
Ponin keskmäine veduz om 100..200 kilogrammad. Järedad raccanhebod i kebnas vall'astadud hebod oma 400..600 kg vedutte keskmäras. Jüguidenvedajiden suguiden täuz'kaznuded eričud sasoiš 700..900 kilogrammhasai massas. Kaikiš jüžmakombad hebod oma šairad, ületadas 1400 kilogrammad.
Söte
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Hebo om heinänsöi živat. Söb heinän 25..100 kg päiveses omaluižel. Job 30..60 litrad vet päiväs kezaaigan i 20..25 litrad tal'vel, lugumär rippub igäspäi i vedusespäi. Üks' hebo küzub man kaht gektarad sötmižeks.
Hebon söte kogoneb kagraspäi i kuivatud heinäspäi päpaloin, vajehtadas jäl'gmäšt ol'geks erasti. Naprindad vajehtamha kagrad toižel vill'sötkel ei olgoi satusekahad, i vaiše ozr vajehtab kagrad hebon sötmižeks Päivnouzmmas da Suvievropas (Italii, Ispanii, Portugalii).
Heboho sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Muštatišed
[vajehta | vajehtada lähtetekst]
- Ak da lehm, mužik da hebo.
- Ala aja hebod kunutal, a aja kagral.
- Hebo ei ičeze händale polge.
- Hebod taganpäi, koirad edespäi, ristitud kaikiš polišpäi tarbiž varaita.
- Hebod ei ole — ka ižandal päd ei ole, a lehmäd ei ole — ka emägal söda ei midä.
- Hebodme i kormad heinäd andad.
- Hebon higoho da akan voikhu ala kacu.
- Hein ei hebonno kävele.
- Hot' tegi, ka ei varzad tacind. (ei radond lujas)
- Händaspäi hebod ei voi vall'astada.
- Ičein hebol keskel redud ei häkoi.
- Kus hebo astui, ka kabjad tunduba.
- Lahjoitud hebole suhu ei kactas.
- Laškal hebol edahaks ed aja.
- Mitte om hebo, mugoi regi-ki.
- Mužik ei ole ak, lehm ei ole hebo.
- Pahal radnikal i hebo radol nukkub.
- Vall'asta hebo päspäi, ei perskespäi. (pidab zavodida azjad oikti)
- Vanh hebo vagod ei travi.
- Änižen taga hebo koli, a sinai jo händ sus.
Ozoitesed
[vajehta | vajehtada lähtetekst]
- Hebo hirnui lidnas, a tägä vall'astuz särahti. (jumalanjuru)
- Pol'hebod, pol'habad. (segl)
- Vellen hebošt ei voi tabata, sizaren laudruzuid ei voi kerata. (ahav da taivaz)
Kacu mugažo
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Homaičendad
[vajehta | vajehtada lähtetekst] |
Hebo Vikiaitas |