Kongon Demokratine Tazovaldkund

Kongon Demokratine Tazovaldkund
République démocratique du Congo
Flag;	Valdkundznam;
Pälidn	Kinšas
Eläjiden lugu (2024)	115,000,000 ristitud
Pind	2,345,410 km²
Kel'	francijan
Valdkundan pämez'	Feliks Čisekedi
Päministr	Džudit Suminva Tuluka
Religii	hristanuskond
Valüt	kongon frank (FC) (CDF)
Internet-domen	.cd
Telefonkod	+243
Aigvö	UTC+1..+2

Kongon Demokratine Tazovaldkund (franc.: République démocratique du Congo [ʁe.py.bˈlik demɔkʁaˈtik dy kɔ̃ɡo], nece om täuz' oficialine nimituz), KDT lühüdas, Kongo Kinšas-paginnimi, om valdkund Keskmäižes Afrikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Kinšas.

Vl 2012 kaikiš gollemb valdkund mail'mas Rahvahankeskeižen valütfondan tedoidusen mödhe. Se om Afrikan kahtenz' i mail'man 11. valdkund pindan mödhe.

Istorii

Vn 1960 30. päiväl kezakud Kongon Demokratine Tazovaldkund tedištoiti ripmatomudes Bel'gijaspäi.

Edel ripmatomut nimitihe kolonijad Bel'gijan Kongo:ks. Vozil 1960−1964 valdkundan nimi oli Kongon Tazovaldkund, sid' vajehtihe erištamha susedližes Kongon Tazovaldkundaspäi. Vozil 1971−1997 — Zajiran Tazovaldkund. Äivozne Mobutu-diktator oli čuratud tobmudespäi Ezmäižen kongoižen sodan jäl'ghe vl 1997 i koli sil-žo vodel. Vll 1998−2003 kahtenz' kongoine soda (vai Sur' Afrikanine soda) mäni valdkundas, sen aigan läz nell' millionad eläjid pölištuiba näl'gaspäi vai pošavaspäi.

Jäl'gmäine Konstitucii^[2] om hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vn 2005 tal'vkun 17-18. päivil da tuli väghe vl 2006 uhokus.

Keled

Valdkundas üks'jäine oficialine kel' om vahvištadud, se om francijan kel'. Sen ližaks, om nell' muga nimitadud nacionališt kel't: lingala, kongon (kikongo), suahili (kingvan-pagin), luban (čiluba).

Kongon Demokratižen Tazovaldkundan nimi nacionaližil kelil:

Republíki ya Kongó Demokratíki (lingala)
Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi (kongon kel')
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (suahili)
Ditunga dia Kongu wa Mungalaata (luban kel')

Geografijan andmused

Kongon Demokratine Tazovaldkund om röunoiš Kongon Tazovaldkundanke lodehes (röunan piduz — 1229 kilometrad), Keskafrikan Tazovaldkundanke (1747 km) da Suvisudananke (714 km) pohjoižes, Ugandanke (877 km), Ruandanke (221 km), Burundinke (236 km) da Tanzanijanke (479 km) päivnouzmas, Zambijanke (2332 km) da Angolanke (2646 km) suves. Ühthine röunoiden piduz om 10 481 km. Päivlaskmas om 37 km Atlantižen meren randištod.

Valdkundan territorii om Kongo-jogen bassein. Korged Ruvenzorin mägisel'g seižub pidust' päivnouzmašt röunad. Kaikiš korktemb valdkundan čokkoim sijadase Ugandan röunal, se om Margarit-mägenoc Ngaliem-mägel (Stenli-mägi), 5109 m meren pindan päl^[3]. Üks' kaikiš järedambiš Afrikan järvišpäi, Tanganjik-järv, sijadase Tanzanijan röunal. Saum vezid om 3,32 %.

Klimat om ekvatorialine da subekvatorialine paloin. Ekvatorialižed mecad da savannad oma levitadud.

Londuseližed pävarad oma metallad (vas'k, kobal't, germanii, niobii, tantal, kuld, hobed, tin, marganc, cink, uran, boksitad, raudkivend), kivivoi, londuseline gaz, kivihil', diamantad; toižed varad oma mec da gidroenergii.

Politine sistem

Ohjandusen form om prezidentine tazovaldkund. Valdkundan da ohjastusen pämez' om prezident. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenz' strok om voimusine. Prezident paneb päministrad (franc.: Premier-ministre, suah.: Waziri Mkuu, lingala: Minisele ya Yambo) radsijha.

Valdkundan parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat, mülütab 108 ühtnijad, valitas heid agjoiden suimil videks vodeks. Alakodi om Nacionaline Suim, se mülütab 500 ristitud, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks mugažo.

KDT:n järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2018 30. päiväl tal'vkud. Feliks Čisekedi om valitud (sai 38,57 % änid) da radab prezidentan vn 2019 vilukun 24. päiväspäi. Päministr om Džudit Suminva vn 2024 kezakun 12. päiväspäi. Edeline paministr om Žan-Mišel' Sama Lukonde (26. sulaku 2021 — 12. kezaku 2024).

Administrativiž-territorialine jagand

Kacu kirjutuz: Kongon Demokratižen Tazovaldkundan administrativiž-territorialine jagand.

Administrativiž-territorialižikš Kongon Demokratine Tazovaldkund jagase üks'toštkümneks agjaks (provincijaks). Vn 2005 jäl'ghe alajagatihe niid, linniži 26 agjad uden konstitucijan mödhe, no parlament jäti sidä azjad vahvištoituseta^[2].

Eläjad

Kongon Demokratižen Tazovaldkundas elädas kongolaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 77,433,744 eläjad, vn 2018 heinkus — 85,281,024 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.

Enamba mi 250 sijališt etništ gruppad i 450 heimod (etništ alagruppad) oma tundištadud KDT:s. Hö pagištas kelil vides kel'kundaspäi: bantu, sudanan, nilan, ubangin, pigmejan. Ei ole dominirujad etnosad valdkundas. Nened üks'toštkümne etništ gruppad ottas läz pol't KDT:n ristitištos ühtes: luba-kasai, kongo, mongo, lubakat, lulua, tetela, nande, ngbandi, ngombe, jaka, ngbaka. Emigracii valdkundaspäi oigetihe Afrikan toižihe maihe (Suviafrik om udeks čuraduseks) i Evropha. Immigrantad tuliba Evropaspäi i Azijaspäi, radmaha päpaloin.

Uskondan mödhe (2014): riman katolikad — 29,9 %, protestantad — 26,7 %, toižed hristanuskojad — 39,3 %, islamanuskojad — 1,3 %, toižed uskojad (sidä kesken sinkretižed kul'tad i sijaližed uskondad) — 1,2 %, religijatomad — 1,3 %, märhapanendata — 0,3 %.

Toižed järedad lidnad (enamba vai läz 1 mln. ristituid vl 2012^[4]): Mbuži Maji, Lubumbaši, Bukavu, Kanang, Kisangani.

Ižanduz

Ekonomik om industrialiž-agrarine, udessündutase sodoiden jäl'ghe teravas, rippub irdpol'žes torguindaspäi penes märas. Vl 2025 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt linneb US$79,12 mlrd ekvivalentas (83. sija mail'mas; US$742 ühtele hengele, 179. sija) vai US$200,76 mlrd tazostadud ostmižmahtusen mödhe (79. sija; US$1,880 ühtele hengele, 180. sija). Kaivuztegimišt otab päsijad, mugažo sömtegimišt, sauvondmaterialiden pästand (pilindmaterialad, cement) i kodielon tavaroiden tehmine oma Kinšasan rajonas tobjimalaz. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.

Kogosüdäiproduktan palad (2012): maižanduz 44,2 %, tegimišt 22,6 %, holitišed 33,1 %.

Vl 2009 valdkundan päeksport oli vas'k da sen ühthesuladused (35 %), toižed metallad (32 %), kivivoi (16 %), diamantad (6 %); toine eksport — pumaterialad (2 %), elektruz (1 %). Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii, likkuimed i transportmašiništ, poltuz, söndtavarad. Vl 2021 eksport (US$8,9 mlrd ekvivalentas) i import (US$8,2 mlrd) oliba läz kohtaižed. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2021) oma Kitai (KDT:n eksportan 67,8 % i importan 29,4 %), Zambii (KDT:n importan 11,9 %), Suviafrikan Tazovaldkund (importan 11,5 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (eksportan 6,7 %), Ruand (importan 6,3 %), Indii (importan 6,1 %).

Galerei

Nacijan pert'kulu (Palais de la Nation) Kinšasas vl 1986. Se om valdkundan Prezidentan rezidencijaks da radinsijaks
Valdkundan Ohjastusen pert' (Hôtel du Gouvernement), Kinšas, 2016
Valdkundaline Transportan da portoiden kommertine sebr (SCTP, Société Commerciale des Transports et des Ports) vn 2020 sügüz'kus, Kinšas
Käskuzkund Lubumbaši-lidnas, sügüz'ku 2010
Kongon Keskuzbank (Banque Centrale du Congo), Kinšas, tal'vku 2024
KDT:n Nacionaline muzei Kinšasan keskuzpalas, heinku 2019

Homaičendad

Irdkosketused

Kongon Demokratine Tazovaldkund Vikiaitas

	Afrikan valdkundad
	Afrikan valdkundad Alžir \| Angol \| Benin \| Botsvan \| Burkina Faso \| Burundi \| Čad \| Džibuti \| Efiopii \| Egipt¹ \| Ekvatorialine Gvinei \| Eritrei \| Esvatini \| Gabon \| Gambii \| Gan \| Gvinei \| Gvinei-Bisau \| Jemen¹ \| Kabo Verde \| Kamerun \| Kenii \| Keskafrikan Tazovaldkund \| Komoran Sared \| Kongon Demokratine Tazovaldkund \| Kongon Tazovaldkund \| Kot d'Ivuar \| Lesoto \| Liberii \| Livii \| Madagaskar \| Malavi \| Mali \| Marok \| Mavrikii \| Mavritanii \| Mozambik \| Namibii \| Niger \| Nigerii \| Ruand \| San Tome da Prinsipi \| Seišelan Sared \| Senegal \| Sjerra Leone \| Somali \| Sudan \| Suviafrikan Tazovaldkund \| Suvisudan \| Zambii \| Zimbabve \| Tanzanii \| Togo \| Tunis \| Ugand
	¹ Om Azijas mugažo.

[1] Kongon Demokratižen Tazovaldkundan ristitišton endustuz vn 2024 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)

[konstco-2] 1 2 Vn 2005 valdkundan Konstitucijan tekst constitutionnet.org-saital. (angl.)

[3] Stenli-mägen korktuz. — Peakbagger.com. (angl.)

[4] Congo (Dem. Rep.): largest cities and towns and statistics of their population (KDT: kaikiš surembad lidnad i niiden ristitišton statistik). — World-gazetteer.com. (angl.)

[1]

[2]

[3]

[4]