Kolumbii

Vikipedii
Jump to navigation Jump to search
Kolumbijan Tazovaldkund
República de Colombia
 Flag
Flag of Colombia.svg
 Valdkundznam
Coat of arms of Colombia.svg
Pälidn Bogota
Eläjiden lugu (2018) 48 168 996[1] ristitud
Pind 1 141 748 km²
Kolumbijan Tazovaldkund República de Colombia
Kel' ispanijan
Valdkundan pämez' Ivan Duke Markes
Päministr hän-žo
Religii hristanuskond
Valüt kolumbijan peso (COP)
Internet-domen .co
Telefonkod +57
Aigvö UTC−5

Kolumbii, täuz' oficialine form — Kolumbijan Tazovaldkund (ispanijaks: República de Colombia [reˈpuβlika ðe koˈlombja]), om valdkund Suviamerikan lodehes. Pälidn da kaikiš järedamb lidn om Bogota.

Etimologii[redaktiruida | redaktiruida purde]

Valdkundan nimituz om anttud Hristofor Kolumban oiktastuseks, hän avaiži Amerikad evropalaižile da oli tetaban merimatkadajan.

Istorii[redaktiruida | redaktiruida purde]

Vn 1810 20. päiväl heinkud Simon Bolivar, Kolumbijan vei, tedištoiti ripmatomudes Ispanijaspäi. Jäl'gmäine Konstitucijan udištamine[2] oli vn 1991 4. päiväl heinkud, se vajehti vn 1886 konstitucijad.

Vlpäi 1964 rahvahanikoiden soda astui Kolumbijan territorijan palas, se om loptüd vn 2016 formaližikš, kožundaktan mödhe ohjastusen i vasthalibujiden keskes.

Geografijan andmused[redaktiruida | redaktiruida purde]

Kolumbijan topografine kart.

Kolumbii om mavaldkundröunoiš Panamanke (röunan piduz — 266 km) päivlaskmas, Venesuelanke (2219 km) i Brazilijanke (1645 km) päivnouzmas, Perunke (1626 km) i Ekvadoranke (586 km) suves. Ühthine röun kuivmadme — 6342 km.[3]

Kolumbijan San Andres da Providensii-departamentan sared sijadasoiš päivnouzmha Nikaraguaspäi suviamerikaižen kontinentaližen palan ližaks, ka mugažo Kolumbii röunatab meridme nenidenke valdkundoidenke: Kostarik, Nikaragua, Gonduras, Jamaik, Dominikanine Tazovaldkund i Haiti.[4]

Ühthine randanpird om 3208 km. Kolumbijan päivlaskmaižed randad lainištab Tün' valdmeri (randanpird — 1448 km), i pohjoižed randad — Atlantižen valdmeren Kariban meri (1760 km).[5]

Andad-mäged ottas man territorijan koume videndest. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Kristobal' Kolon-mägenoc, 5776 m[6] valdmeren pindan päl. Kaikiš znamasižemb Magdalen-jogi jokseb Kariban merhe. Amazonasan da Orinokon ližajoged oma äiluguižed. Enamba 240 lühüdad joged lanktas Tünhe valdmerhe, sikš miše Tünen valdmererandaline alangišt nepstub lujas hüvin (oleskeleb 10 tuhad mm vodes).

Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', nikel', izumrudad; toižed varad oma raudkivend, kuld, vas'k, gidroenergii.

Tobmuz[redaktiruida | redaktiruida purde]

Kongressan pert' (Capitolio Nacional), Bogota.

Kolumbii om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund.

Valdkundan pämez' om prezident, hän-žo om ohjastusen pämeheks. Kaik rahvaz valičeb prezidentad nelläks vodeks, enamba kaht strokud ei voi. Ministrad da varaprezident oma abuiš prezidental.

Parlament om kaks'kodine Kongress (isp. Congreso), rahvaz valičeb sen ühtnijoid mugažo nelläks vodeks. Üläkodi, Senat (isp.: Senado), kogoneb 102 ühtnijaspäi. Alakodi, Ezitajiden Kodi (isp. Cámara de Representantes) mülütab 166 ezitajad-ühtnijad (162 ümbrikoile ližaks, om kvotid: 1 ristit — indejalaižišpäi, 1 — afrokolumbijalaižišpäi, 1 — röunantagaižiš kolumbijalaižišpäi da 1 — toižiš vähembusišpäi).

Kaikiden munucipalitetoiden valičendad tegesoiš 1 vodes da 5 kus prezidentan valičendoiden jäl'ghe.

Jäl'gmäižed prezidentan valičendad oliba kahtil turil vn 2018 semendkun 27. da kezakun 17. päivil, Ivan Duke Markes sai vägestust (1. tur 39,14%, 2. tur 53,98%) da radab vn 2018 elokuspäi ezmäižen strokun. Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 keväz'kun 11. päiväl.

Administrativiž-territorialine jagand[redaktiruida | redaktiruida purde]

   Kacu kirjutuz: Kolumbijan administrativiž-territorialine jagand.

Kolumbii jagase 32 agjaks (departamentaks, isp.: departamento) da völ üks' Pälidnan ümbrik om olmas agjan oiktusidenke. Agjad alajagasoiš municipijoihe, niid 1123 (isp. municipio), municipijad — penembihe municipaližihe ühtnikoihe, (isp. corregimientos, comunas).

Eläjad[redaktiruida | redaktiruida purde]

Kolumbijas elädas kolumbijalaižed.

Kolumbijan toižed lidnad-millionerad (vl 2013[7], surembaspäi penembha): Medel'jin, Kali, Barrankil'j, Kartahen.

Ižanduz[redaktiruida | redaktiruida purde]

Kolumbijan päeksport om kivivoin ümbriradmižen produktad, kofe (kahtenz' tegii mail'mas), kivihil', sobad (sijaližes puvillaspäi), nikel', izumrudad (mail'man sal'hen 90%), bananad, sahar da änikod.

Homaičendad[redaktiruida | redaktiruida purde]

  1. Kolumbijan ristitišton endustuz vn 2018 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
  2. Vn 1991 Kolumbijan Konstitucijan tekst Vikiaitas. (isp.)
  3. Definición de Límite (Röunoiden märhapanend). — Sociedad Geográfica de Colombia (sogeocol.edu.co). (isp.)
  4. Röunad meridme. — Cancilleria.gov.co. (angl.)
  5. Definición de Frontera (Randanpirdan märhapanend). — Sociedad Geográfica de Colombia (sogeocol.edu.co). (isp.)
  6. Kristobal' Kolon-mägenocan korktuz'. — Peakbagger.com. (angl.)
  7. Estimaciones de Población 1985−2005 y Proyecciones de Población 2005−2020 Total Municipal por Área (Ristitišton endustuz). — Departamento Administrativo Nacional de Estadística (dane.gov.co). (isp.)

Irdkosketused[redaktiruida | redaktiruida purde]



Suviamerikan valdkundad
Suviamerikan valdkundad
Argentin | Bolivii | Brazilii | Čili | Ekvador | Gajan | Kolumbii | Paragvai | Peru | Surinam | Urugvai | Venesuel