Turkanma

Vikipedii
Jump to navigation Jump to search
Turkanman (Turcijan) Tazovaldkund
Türkiye Cumhuriyeti
 Flag
Flag of Turkey.svg
 Valdkundznam
Emblem of Turkey.svg
Pälidn Ankar
Eläjiden lugu (2017) 80 845 215[1] ristitud
Pind 783 562 km²
Turkanman (Turcijan) Tazovaldkund Türkiye Cumhuriyeti
Kel' turkan
Valdkundan pämez' Redžep Tajip Erdogan
Religii islam
Valüt turkanman lir (TRY)
Internet-domen .tr
Telefonkod +90
Aigvö UTC+3

Turkanma vai Turcii (turkan kelel: Türkiye [ˈtyɾcije]), täuz' oficialine form — Turkanman (Turcijan) Tazovaldkund (turk.: Türkiye Cumhuriyeti [ˈtyɾcije d͡ʒumˈhuɾijeti]), om valdkund Azijan suvipäivlaskmas, paloin Evropan suvipäivnouzmas (20% eläjid da 3% territorijad). Pälidn om Ankar, kaikiš suremb lidn — Stambul.

Vspäi 1952 valdkund om PAKO:n ühtnijaks.

Istorii[redaktiruida | redaktiruida purde]

Valdkundan aluz om pandud tazovaldkundaks vn 1923 29. päiväl redukud Osmanan imperijan jagon satuseks.

Vl 1980 sodakukerduz tegihe valdkundas.

Jäl'gmäine Konstitucii[2] (turk.: Anayasa) om nellänz' lugul. Se tuli väghe vn 1982 7. päiväl kül'mkud sodaohjastusen aigan, om olmas äiluguižidenke möhembaižidenke vajehtusidenke.

Geografijan andmused[redaktiruida | redaktiruida purde]

Turkanman topografine kart.

Turkanma otab Anatolijan pol'sart da paloin Armeništ mägištod.

Turkanma om mavaldkundröunoiš Grekanmanke (röunan piduz — 192 km) da Bolgarijanke (223 km) päivlaskmas, Gruzijanke (273 km), Armenijanke (311 km), Azerbaidžananke (17 km) da Irananke (534 km) päivnouzmas, Irakanke (367 km) da Sirijanke (899 km) suves. Ühthine röunoiden piduz om 2816 km. Valdkundan pohjoižed randad lainištab Mustmeri, suvižed randad — Keskmeri, päivlaskmaižed randad — Egeine meri da Mramormeri. Ühthine randanpird — 7200 km.

Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Ararat-mägi (5166 m).

Londuseližed pävarad oma kivihil', metallad (raudkivend, vas'k, kuld, hrom, magnii, artut', barii, stroncii), antimonii, bor; toižed varad — mramor, mouckivi, perlit, korund, jartal', saved, mahuz, gidroenergii.

Politine sistem[redaktiruida | redaktiruida purde]

Turkanman nügüdläižen parlamentan pert' Ankaras.

Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (turk.: Cumhurbaşkanı). Parlament änestab prezidentan kandidatoid, sid' kaik rahvaz valičeb prezidentad seičemeks vodeks, ühten kahtenden strokun om voimuz. Parlament-žo valičeb ohjastusen (turk.: Bakanlar Kurulu) ministrid ičeze ühtnijoišpäi. Vl 2018 päministran (turk.: Başbakan) radnikuz om tühjitadud vn 2017 referenduman rezul'tataks. Ohjastuz om radonoigendajan tobmuden pämehišt.

Parlament om üks'kodine Sur' Nacionaline Suim (turk.: Türkiye Büyük Millet Meclisi — TBMM) vai muite Suim (Medžlis) (turk.: Meclis) 550 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Partijoiden äniden barjer om 10% putumha parlamentha.

Valitihe prezidentad kaikel rahvahal ezmäižen kerdan valdkundan istorijas vn 2014 10. päiväl elokud, edel sidä parlament valičeli händast. Prezidentan edelstrokuižed i parlamentan järgeližed valičendad oliba vn 2018 24. päiväl kezakud. Nügüdläine prezident om Redžep Tajip Erdogan vs 2014 elokun 28. päiväspäi (sai 51,79%, vl 2018 — 52,59%), edel necidä radnikust radoi päministran vspäi 2003.

Administrativiž-territorialine jagand[redaktiruida | redaktiruida purde]

   Kacu kirjutuz: Turkanman administrativiž-territorialine jagand.

Turkanma jagase 81 agjaha (üks'lugu turk.: il). Agjad alajagasoiš 957 rajonha (üks'lugu turk.: ilçe, vl 2013). Äjad rajonad alajagasoiš lidn- da küläkundoihe (üks'lugu turk.: belediye). Lidnad alajagasoiš fartaloihe (üks'lugu turk.: mahalle).

Ühtenzoittas mugažo valdkundan agjoid 7 statistižhe regionha.

Eläjad[redaktiruida | redaktiruida purde]

Turkanmas elädas turkad (60..75%), kurdlaižed (8..12%) da toižed rahvahad. Vl 2013 eläjiden lugu oli 76 667 864 ristitud[3]. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.

Turkanman 6 lidnad-millionerad (vl 2012[4], surembaspäi penembha) oma: Stambul, Ankar, Izmir, Burs, Adan, Gaziantep.

Ižanduz[redaktiruida | redaktiruida purde]

Turkanman päeksport om erazvuiččed sobad (läz 20%), elektromašiništ da koditehnik (läz 15%), avtod da jüguavtod dai niiden varapalad (11%), raud da teraz (7%); toine eksport — söndtavarad (5%), kivivoi (3%), kuld (2%), šinad (1%), cement (1%).

Homaičendad[redaktiruida | redaktiruida purde]

  1. Turkanman ristitišt vn 2017 heinkul // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
  2. Turkanman Konstitucijan tekst vl 2001 Vikipurtkiš. (angl.)
  3. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2013. — Türkiye İstatistik Kurumu (tuik.gov.tr). (turk.)
  4. Turkanma: järedad lidnad vozil 1990, 2000, 2007, 2012. — World-gazetteer.com archive.is-saital. (angl.)

Irdkosketused[redaktiruida | redaktiruida purde]


Evropan valdkundad
Evropan valdkundad
Alamad | Albanii | Andorr | Armenii1 | Azerbaidžan1 | Avstrii | Bel'gii | Bolgarii | Bosnii da Gercegovin | Čehanma | Danii | Estinma | Francii | Grekanma | Gruzii1 | Horvatii | Irlandii | Islandii | Ispanii | Italii | Kazahstan1 | Kipr1 | Latvii | Litvanma | Lihtenštein | Lüksemburg | Mad'jaranma | Makedonii | Mal't | Moldov | Monako | Mustmägi | Norvegii | Pol'šanma | Portugalii | Ročinma | Romanii | San Marino | Saksanma | Serbii | Slovakii | Slovenii | Suomenma | Sur' Britanii | Šveicarii | Turkanma1 | Ukrain | Vatikan | Vaugedvenäma | Venäma1

1 Om Azijas mugažo.


Azijan valdkundad
Azijan valdkundad
Afganistan | Araban Ühtenzoittud Emiratad (AÜE) | Armenii | Azerbaidžan1 | Bahrein | Bangladeš | Brunei | Butan | Egipt2 | Filippinad | Gruzii1 | Indii | Indonezii3 | Irak | Iran | Izrail' | Japonii | Jemen2 | Jordanii | Kambodž | Kazahstan1 | Katar | Kipr1 | Kirgizstan | Kitai | Korejan Rahvahaliž-Demokratine Tazovaldkund | Korejan Tazovaldkund | Kuveit | Laos | Livan | Malaizii | Mal'divan Sared | Mjanmar | Mongolii | Nepal | Oman | Pakistan | Päivnouzmaine Timor | Saudan Arabii | Singapur | Sirii | Šrilank | Tadžikistan | Tailand | Turkanma1 | Turkmenistan | Uzbekistan | Venäma1 | Vjetnam

1 Om Evropas mugažo. 2 Om Afrikas mugažo. 3 Om Valdmerimaiš mugažo.