Inkeriläižed

Vikipedii
Hüpähtada: navigacii, Ecind
Nece kirjutuz ei ole kirjutadud lophusai.
Nacionaline inkeriläižiden flag

Inkeriläižed (inkerinsuomalaižed, ingermanlandijalaižed, ingermanlandijansuomalaižed, ingermanlandcad) oma subetnine suomalaižiden grupp, kudamb eläb istoriž-geografižen Ingermanlandii agjan territorijal. Ingermanlandijalaižiden kel' pidab suomen kelen päivnouzmpol'žid paginoid. Uskondan mödhe tradicižikš pidadas lüteraništ jumalankodikundad, no heiden pala pidab hristianuskondad.

Istorii[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Ingermanlandijalaine subetnos formiruihe sen tagut, miše Ročinman administracii sirdi evremeisoiden Karjalan kaglhaspäi da savakotoiden Suomenman päivnouzmpol'žes Savo-provincijaspäi paloid Stolbovon kožundan mödhe sadud uzile ižoralaižile maile. Ižoran man finnizacii oli kebnan demografižiden kadoiden Smutan pordan aigan tagut.

Jäl'ges 1675 vot pohjoine da keskmäine Ingermanlandii linneb lüteranižeks da suomenkeližeks. Sen tagut miše Ročinman tobmused lüteranizuihe sijaližid ortodoksižid rahvahid (venälaižid, ižoralaižid, vodilaižid, karjalaižid) heiden tahtod vaste, rahvahan suremb pala joksi Ingermanlandijaspäi. Heiden sijale sirdud evremeisad da savakotad formiruihe uziš maiš ičevuiččen subetnižen kul'turan.

Päivlaskmpol'žes Ingermanlandijas ortodoksine uskond kaičihe paremba. Rahvaz 1656 vodel oli suomalaižen 41 procental, a 1695 vodel — läz 75 procentad.

Ingermanlandijan lüteranine rahvaz procentoiš 16231695 vozil (%)
Lönad 1623 1641 1643 1650 1656 1661 1666 1671 1675 1695
Ivangorodan 5,2 24,4 26,7 31,8 26,3 38,5 38,7 29,6 31,4 46,7
Jaman 15,1 15,2 16,0 17,2 44,9 41,7 42,9 50,2 62,4
Kopor'jen 5,0 17,9 19,2 29,4 30,3 34,9 39,9 45,7 46,8 60,2
Noteburgan 14,7 58,5 66,2 62,5 63,1 81,0 88,5 86,0 87,8 92,5
Kaiked 7,7 35,0 39,3 41,6 41,1 53,2 55,6 59,9 61,5 71,7
Ingermanlandijan etnografine kart. 1849 г.

Territorii linneb venälaižen udes jäl'ghe Piterin alusen jo. No eskai ühesandentoštkümnenden voz'sadan augun Piterin ümbrišt oli praktižikš kogonaz suomenkeližen. Kahtendenkümnenden voz'sadan augule oliba kaks' surt rajonad suomalaižen rahvahan korktan palanke: Karjalan kaglhan ingermanlandijalaine pala (Piterin da Šlissel'burgan ujezdoiden pohjoine pala) da rajon pidust' linijad PetergofRusked KüläGatčin (Rusktan külän ujezdan päivlaskmpol'ne pala da Petergofan ujezdan päivnouzmpol'ne pala).

Oli-ki olmas penembiden rajoniden rivi, kus ingermanlandijalaine ristišt oli absolütižes enambuses (Kurgalin pol'sar', Koltušin ülüz).

Toižiš Ingrijan paloiš ingermanlandijalaižed eliba venäläižidenke da erasiš tahoiš (Ižoran ülüz) estilaižidenke ühtes.

Edel XX voz'sadad ingermanlandijansuomalaižil oliba olmas kaks' etništ pägruppad: evremeisad (suom.: äyrämöiset) da savakotad (suom.: savakot). P. I. Köppenan ambusidme (hän tedoiži ingermanlandijalaižiden elänzoitusen geografijad XIX voz'sadan lopul), evremeisad elänzoitiba Karjalan kaglast (päiči suvipalas lähen Piterid da Vaugedsarin rajonas) jumalankoditulendoiš Tuutari, Türö, Hietamäki, Kaprio, Soikkola, Liissilä, paloin Serepetta, Koprina da Skuoritsa. Toižiš Ingrijan tulendoiš (Valkeasaari, Rääpüvä, Keltto Nevan pohjoižel, Kolpinon ümbrišt, Nazijan da Mgan rajonad, Ižoran ülüz) eliba savakotad. Eriližen gruppan oliba Alalugan suomalaižed-lüteranad (Kurgalin pol'sar', Födorovk, Kallivere küläd). Lugudme savakotoid oli enamba: Köppenan andmusidme, 72 354 ingermanlandijalaižišpäi oli 29 375 evremeisad da 42 979 savakotad. XX voz'sadan zavodindal evremeisoiden da savakotoiden erinendad hajeziba da gruppine ičeel'genduz ingermanlandijalaižil oli kadotanu.

XIX voz'sadan zavodindal formiruihe völ üks' ingermanlandijalaižen territorialine grupp — sibirin ingermanlandijalaižed.

1804 vodel Ungern fon Šternberg-baronan ingermanlandijalaižed maorjad (26 kanzad: 77 mest da 73 našt)Luganjogen alajoksmusen ižoran da ingermanlandijan külišpäi (Il'kino, Pen' Arsii, Sur' Arsii, Volkovo, Mertvicad, Födorovk, Variv), kudambad oliba oigetud Sibirihe alištomatomudespäi, paniba alusen Tobol'skan gubernijan Tükalinskan ujezdan Rižkovo-küläle (Čuhonskaja-külä, Čuhnan kolonii), kudamb hilläšti linni vedandcentraks kaikile oigetud lüteranile: ingermanlandijalaižile, suomalaižile, estilaižile da latvijalaižile.