Samoa

Vikipedii
Hüpähtada: navigacii, Ecind
Samoan Ripmatoi Valdkund
Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Sāmoa (samoan kel')
Independent State of Samoa (angl.)
 Flag
Flag of Samoa.svg
 Valdkundznam
Coat of arms of Samoa.svg
Pälidn Apia
Eläjiden lugu (2014) 196 628[1] ristitud
Pind 2,832 km²
Samoan Ripmatoi ValdkundMalo Sa'oloto Tuto'atasi o Sāmoa (samoan kel')Independent State of Samoa (angl.)
Kel' samoan, anglijan
Valdkundan pämez' Tuiatua Tupua Tamasese Efi
Päministr Tuilaepa Sailele Malielegaoi
Religii hristanuskond
Valüt Samoan tala (WS$) (WST, SAT, ST, T)
Internet-domen .ws
Telefonkod +685
Aigvö tal'vel UTC+13,
kezal UTC+14

Samoa, täuz' oficialine nimi — Samoan Ripmatoi Valdkund (samoaks: Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Sāmoa, angl.: Independent State of Samoa), om sar'hihe valdkund Valdmerimaiš, Polinezijas, Tünen valdmeren suves. Vl 1914-1997 valdkundan nimi oli Päivlaskmaine Samoa. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Apia.

Istorii[redaktiruida | redaktiruida purde]

Vozil 1900-1914 valdkund oli Saksanman kolonijaks, sen nimi oli Saksanman Samoa. Vl 1914-1962 se oli Uden Zelandijan kolonijaks.

Vl 1962 vilukun 1. päiväl Samoa tedoti ičeze ripmatomut Udes Zelandijaspäi. Aigan mödhe se om ezmäine ripmatoi valdkund Tünen valdmeren saril.

Vl 1960 vahvištadud Konstitucii tirpi udištamišt vl 1997[2].

Geografijan andmused[redaktiruida | redaktiruida purde]

Samoan reljefan kart.

Samoa sijadase kahtil järedoil Savaji- (1708 km²) da Upolu- (1118 km²) saril, völ om 8 pen't sar't (6 km²). Kaik ned oma vulkanižen augotižlibundanke. Apolim-sal'm om kahtiden suriden sariden keskes.

Nene valdkundad da territorijad ümbärtas Samoad: Tokelau pohjoižel, Amerikan Samoa päivnouzmal, Tong suves, Uollis da Futun Sared suvipäivlaskmal, Tuvalu lodehel. Samoan randad lainištab Tün' valdmeri. Mererandan piduz om 403 km.

Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Silisili-mägi (Savaji-sarel), 1857 m valdmeren pindan päl. Sared oma vedenalaižen mägisel'gan jätktuz.

Klimat om valdmerine tropine mussonine. Voden jokstes lämuz om +26,5 ± 2°C röunoiš. Paneb sadegid 2000-3000 mm vodes mererandal, 5000-7000 mägipautkil. Vodes om kaks' sezonad: neps (kül'mku-sulaku) da kuiv (semendku-reduku). Kovad tulleid oma paksud.

Londuseližed varad oma gidroenergii, mecad, kala. Ei löudand tarbhaižid kaivatusid.

Politine sistem[redaktiruida | redaktiruida purde]

Samoan valdkundanpert' Apias.

Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund.

Valdkundan pämez' om «ohjastusen vei» (samoaks: O le Ao o le Malö). Parlament valičeb händast 5 vodeks ičeze ühtnijoišpäi, strokuiden verd om röunatusita. Prezident paneb Ülembaižen käskuzkundan sudijoid radsijha päministran da Käskuzazjoiden laudkundan nevondan mödhe. Prezidental om kel'don oiktuz parlamentan käskusid vaste, seišta parlamentan ištundoid aigaks vai eskai lopuks (päministranke nevoten jäl'ghe). Prezident vahvištab ohjastusen päministrad, a mugažo toižid ministrid päministran nevondan mödhe. Voib olda olmas kahesaspäi kahthetoštkümnehesai ministrusid.

Samoan parlament om üks'kodine Nacionaline Käskusenandai Suim (samoan kelel: Fono Aoao Faitulafono) 49 ühtnijanke (41 — kaikuččes valičemižümbrikospäi, 6 — ližaühtnijad, 2 — verhan rodun rahvahanikoišpäi). Kaikuččel ristitul vahvemba 21 vot om änestusen oiktuz. Kacmata sihe azjaha, vaiše vejad (samoan kelel: matai) voidas olda kandidatoikš valičemha valdkundan da ümbrikoiden parlamentoihe, niid om läz 25 tuhad (5% — naižed).

Eile olmas armijad Samoas, om kožundkirjutez Uden Zelandijanke sodaabus.

Vl 2011 keväz'kun 4. päiväl Samoan päjärgvaličendad oliba (valdkundan parlamentha sidä kesken). Vl 2012 heinkus parlament valiči nügüdläižen valdkundan pämest toižeks strokuks.

Administrativiž-territorialine jagand[redaktiruida | redaktiruida purde]

   Kacu kirjutuz: Samoan administrativiž-territorialine jagand.

Samoan Ripmatoi Valdkund alajagase 11 ümbrikho (samoaks: itumalo) (Savaji — 6, Utolu — 5). Kaikutte niišpäi om ičeze käskusištonke (samoaks: faavae) sijaližiden veroiden pohjal.

Eläjad[redaktiruida | redaktiruida purde]

Samoas elädas samoalaižed. Äi eläjid lähttas kaikenaigaižhe elämha Udhe Zelandijha.

Toine lidn — Salelolog Savaji-sarel.

Ižanduz[redaktiruida | redaktiruida purde]

Samoan päeksport om kakao, kala, tekstil'tegesed, bananad; toine eksport — putegesed, kokospal'mvoi. Uz' Zelandii om torguindan päühtnii (pol'eksportad da pol'importad).

Kacu mugažo[redaktiruida | redaktiruida purde]

Homaičendad[redaktiruida | redaktiruida purde]

  1. Samoan ristitišt. — Mail'man faktoiden kirj (Cia.gov). (angl.)
  2. Constitution of the Independent State of Western Samoa 1960 (paclii.org, Pacific Islands Legal Information Institute). (angl.)

Irdkosketused[redaktiruida | redaktiruida purde]


Valdmerimaiden valdkundad
Valdmerimaiden valdkundad
Avstralii | Federativižed Mikronezijan Valdkundad | Fidži | Kiribati | Maršalan Sared | Nauru | Palau | Papua — Uz' Gvinei | Samoa | Solomonan Sared | Tong | Tuvalu | Uz' Zelandii | Vanuatu