Venäma

Vikipedii
Hüpähtada: navigacii, Ecind
Venäma
Россия
 Flag
Flag of Russia.svg
 Valdkundznam
Coat of Arms of the Russian Federation.svg
Pälidn Moskv
Eläjiden lugu (2012) 143,142,000 ristitud
Pind 17,098,246 km²
VenämaРоссия
Kel' venäkel'
Valdkundan pämez' Vladimir Putin
Päministr Dmitrii Medvedev
Religii hristanuskond, ateizm, islam, buddizm, paganuz
Valüt venäman rubl'
Internet-domen .ru, .рф
Telefonkod +7
Aigvö UTC+3..+12

Venäma (venäkelel: Россия, Российская Федерация, oficialine nimi: Venälaine Federacii, lühetud nimi: VF) om valdkund Päivnouzmaižes Evropas da Pohjoižes Azijas. Venäma om Man kaikiš suremb valdkund pindan mödhe — 17 075 400 km2. Vodel 2010 Venäläižen federacijan eläjiden lugu oli 141,927,297 eläjäd (9-nz' sija Mas). Valdkundaline kel' om venäkel'; da 23 federacijan subjektoiš oma mugažo ičeze valdukundaližed keled.

Venäman pälidn om Moskv. Venäläižes Federacijas om 11 lidnad, kudambiden eläjiden lugu om enamb 1 mln eläjid: Moskv, Piter, Novosibirsk, Jekaterinburg, Alanovgorod (Alauz'lidn), Kazan', Samar, Omsk, Čeläbinsk, Rostov Donal da Uf.

Venäma om Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacijan, Ripmatomiden Valdkundoiden Ühtnendan, Evrazijan Ekonomižen Ühtištusen da toižiden organizacijoiden ühtnii.

Istorii[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Vodel 862 sündub päivnouzmslavilaine (Amuižvenälaine) valdkund. Sihe ühtetas äjad päivnouzmslavilaižed heimod. Möhemba, feodaližen rouhusen tagut, se jagase paloihe — ičenaižihe knäz'kundoihe. XIII voz'sadal venälaižed knäz'kundad puttas mongoližiden hanoiden tobmusen alle. Vodel 1380 venälaine knäz' Dmitrii Donan (Dmitri Donskoi) vägestab Mamai-hanan voinväged Kulikovo-toras.

XVI voz'sadal zavodib lujetas Moskvan knäz'kund (möhemba — valdkund), sihe ühtetas susedknäz'kundad. Muga sündub ühthine keskustoittud valdkund. Carin Ivanan IV (Grazijan) aigan Venälaine valdkund jalos levitab ičeze röunad. Se anastab Kazanin da Astrahanin hankundad. XVII voz'sadal, jäl'ges Ivanan IV surmad, zavodiše Torokaig. Venämaha tuldas pol'šanmaižed voinväged. Vodel 1612 venälaine ratnikišt, kudamban ezinenas oma Minin da Požarskii, vägestadas pol'šalaižid. Vodel 1613 valitadas uz' car', kudambaks tegese Romanov Mihail. Romanoviden dinastii ohjastab Venämad vodelesai 1917.

XVIII voz'sadan augotišes car' Petr I zavodib ičeze masštabižed reformad i tegeb Venäman imperijaks. Pohjoižvoinan (1700—1721) jäl'ghe Venälaine imperii sab maid Baltijanmeren randoil. Vodel 1812 zavodiše voin («Tatanmaine voin») Napoleonižen Francijanke. Venälaižed voinväged vägestadas neciš voinas evropalaižiden ühtnenuziden valdkundoiden abunke. Vodel 1861 om tühjästadud maorjanoiktuz. XIX voz'sadan lop harakterizuiše tegimišton da radajiden lugun kazvol.

Vozil 1905—1907 oli ezmäine venäläine revolücii. Vodel 1914 Venäläine imperii, Antantan ühtnijan oldes, tuleb Ezmäižhe mail'manvoinha. 1917 voden uhokul zavodiše revolücii («Uhokun revolücii»), kudamb tühjästab monarhijad i tegeb Venäman tazovaldkundaks. Pordaigaine ohjastuz tedotab voinan jatkmižes, no sügüzel tobmut anastadas bol'ševikad Lenin ezinenas. Vozil 1918—1922 — Rahvahanikoiden soda, kudambas vägestadas bol'ševikad. Vodel 1922 tedotadas NSTÜ:n sädandas.

Vozil 1941—1945 — Venäman ühtnemine Toižhe mail'manvoinha («Surhe Tatanman voinha») Saksanmad vaste.

1991 — Nevondkundaližen Ühtnendan (NSTÜ:n) jagund i Venäman lähtend sišpäi.

Geografižed andmused[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Vasügan jogi

Venäma sijadase Pohjoižes mapoliškos, Evrazii-kontinentan pohjoižel. Ümbri 14 procentas Venäman territorijad sijadase pohjoižen polärižen pirdan taga, igähižen rougan zonas.

Venälaine Federacii om Tünen, Antlantižen (Baltijan, Must- da Azovan mered), Jävaldmeriden da Kaspijan meren randoil, sen merirandad oma kaikiš pidembad Man toižihe valdkundoihe rindataden (37,653 km). Venämal oma mavaldkundröunad Norvegijanke, Suomenmanke, Estinmanke, Latvijanke, Litvanmanke, Pol'šanmanke, Vaugedvenämanke, Ukrainanke, Abhazijanke, Gruzijanke, Suviosetijanke, Azerbaidžananke, Kazahstananke, Mongolijanke, Kitajanke da Korejan Rahvahaližen Demokratižen Tazovaldkundanke; vezivaldkundröunad Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoidenke (Štatoidenke) da Japonijanke.

Venäman agjahižed čokkoimed kontinental: agjahine pohjoine punkt — Čelüskinan nem' Krasnojarskan randas; agjahine suvipunkt — Bazardüzünmägi Dagestanan tazovaldkundas; agjahine päivlaskmpol'ne punkt — Dežnövan nem' Čukotkan avtonomižes ümbrik; agjahine päivnouzmpol'ne punkt — Baltijan letejono Kaliningradan agjas. Keskuzpunkt — Vivijärv Krasnojarskan randas.

Venämas om enamb 120 tuh jogid da ümbri 2 mln järvid. Kaikiš pidembad joged oma Amur, Lenanjogi, Kamanjogi, Jenisei, Irtiš, Ob', Volg; kaikiš surembad järved — Kaspijan meri, Baikal, Ladogjärv da Änine.

Administrativiž-territorialine jagand[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

83 regionad mülüdas Venäläižhe Federacijaha (Krimad lugemata):

  • 21 tazovaldkundad
  • 46 agjad
  • 9 randad
  • 4 ümbrikod
  • 2 federativižen alištusen lidnad
  • 1 avtonomine agj

Venämas om 9 federališt ümbrikod.

Eläjad[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

RosStat:an andmusiden mödhe, 2010 vodel Venäläižen federacijan eläjiden lugu oli 141,927,297 eläjäd. Venäma om ühesandel sijal ristituiden lugun mödhe toižihe valdkundoihe rindataden.

Venämän eläjiden enambuz (2/3) eläb valdkundan Evropalas, toižed (1/3) — Uralan taga.

79% Venäman eläjid — venälaižed, 3,9% — totarlaižed, 2% — ukrainalaižed, 1,2% — baškiralaižed, 1,1% — čuvašalaižed. Venäma om äirahvahaline valdkund, kus elädas äjiden rahvahiden ezitajid.

Politine sistem[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

1993 voden konstitucijan mödhe Venälaine Federacii om demokratine federativine valdkund tazovaldkundaližen ohjanduzmahtusenke.

Valdkundan pämez'[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Venäman pämez' om prezident, kudambad eläjäd valitas videks vodeks.

Venäman Prezidentoiden nimikirjutez:

Käskusenandai tobmuz[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Käskusenandajan tobmusen ülembaine aluskund om kaks’kodine parlament (Federaline suim): alahaine kodi (palat) — Valdkundaline Dum da ülähäine kodi (palat) — Federacijan nevondkund.

Elohopanii tobmuz[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]

Elohopanijan tobmusen ülembaine aluskund om Venälaižen federacijan ohjastuz, kudamban ezimest paneb radnikusele prezident. Ezimehen kandidaturan vahvištoitab Valdkundaline Dum.

Irdkosketused[redaktiruida | redigeeri lähteteksti]


Evropan valdkundad
Evropan valdkundad
Alamad | Albanii | Andorr | Armenii1 | Azerbaidžan1 | Avstrii | Bel'gii | Bolgarii | Bosnii da Gercegovin | Čehanma | Danii | Estinma | Francii | Grekanma | Gruzii1 | Horvatii | Irlandii | Islandii | Ispanii | Italii | Kazahstan1 | Kipr1 | Latvii | Litvanma | Lihtenštein | Lüksemburg | Mad'jaranma | Makedonii | Mal't | Moldov | Monak | Mustmägi | Norvegii | Pol'šanma | Portugalii | Ročinma | Romanii | San Marino | Saksanma | Serbii | Slovakii | Slovenii | Suomenma | Sur' Britanii | Šveicarii | Turkanma1 | Ukrain | Vatikan | Vaugedvenäma | Venäma1

1 Om Azijas mugažo.


Azijan valdkundad
Azijan valdkundad
Afganistan | Araban Ühtenzoittud Emiratad (AÜE) | Armenii | Azerbaidžan1 | Bahrein | Bangladeš | Brunei | Butan | Egipt2 | Filippinad | Gruzii1 | Indii | Indonezii3 | Iordanii | Irak | Iran | Izrail' | Japonii | Jemen2 | Kambodž | Kazahstan1 | Katar | Kipr1 | Kirgizstan | Kitai | Korejan Rahvahaliž-Demokratine Tazovaldkund | Kuveit | Laos | Livan | Malaizii | Mal'divan Sared | Mjanmar | Mongolii | Nepal | Oman | Pakistan | Päivnouzmaine Timor | Saudan Arabii | Singapur | Sirii | Suvikorei | Šrilank | Tadžikistan | Tailand | Turkanma1 | Turkmenistan | Uzbekistan | Venäma1 | Vjetnam

1 Om Evropas mugažo. 2 Om Afrikas mugažo. 3 Om Okeanijas mugažo.

Nece kirjutuz Vepsän Vikijas: Веняма.