Afganistan

Vikipedii
Hüpähtada: navigacii, Ecind
Afganistanan Islamine Tazovaldkund
د افغانستان اسلامي جمهوریت (puštu)
(Də Afġānistān Islāmī Džumhurijat)
جمهوری اسلامی افغانستان (dari)
(Džomhuri-je Eslāmi-je Afġānestān)
 Flag
Flag of Afghanistan.svg
 Valdkundznam
Emblem of Afghanistan.svg
Pälidn Kabul
Eläjiden lugu (2014) 31 822 848[1] ristitud
Pind 652 864[2] km²
Afganistanan Islamine Tazovaldkundد افغانستان اسلامي جمهوریت (puštu)(Də Afġānistān Islāmī Džumhurijat)جمهوری اسلامی افغانستان (dari)(Džomhuri-je Eslāmi-je Afġānestān)
Kel' puštu, dari
Valdkundan pämez' Ašraf Gani Ahmadzai
Päministr Abdulla Abdulla
Religii islam
Valüt afgani (AFN)
Internet-domen .af
Telefonkod +93
Aigvö UTC+4:30

Afganistan (puštu dai dari: افغانستان Afġānistān), täuz' oficialine nimituz — Afganistanan Islamine Tazovaldkund (puštu: د افغانستان اسلامي جمهوریت Də Afġānistān Islāmī Džumhurijat, dari: جمهوری اسلامی افغانستان Džomhuri-je Eslāmi-je Afġānestān), om mererandatoi valdkund Azijan Keskpäivnouzmas. Sen pälidn da surembaine lidn om Kabul.

Istorii[redaktiruida | redaktiruida purde]

Vl 1919 elokun 19. päiväl Afganistan tedoti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi.

Vspäi 1978 rahvahanikoiden soda jätktase valdkundas.

Geografijan andmused[redaktiruida | redaktiruida purde]

Afganistanan topografine kart.

Afganistan om mavaldkundröunoiš Turkmenistananke (röunan piduz — 804 km), Uzbekistananke (144 km) da Tadžikistananke (1357 km) pohjoižes, Kitainke pohjoižpäivnouzmas (91 km), Pakistananke päivnouzmas da suves (2670 km), Irananke päivlaskmas (921 km). Ühthine röunoiden piduz — 5987 km.

Afganistan om mägekaz ma. Sen korktembaine čokkoim sijadase röunal Pakistananke — Hindukušan kaikiš korktemb Nošak-mägenoc, 7942 metrad meren pindan päl. Kaik joged kuivatas kezal päiči Kabul-joges (lankteb Indha). Surembaižed joged oma Gerirud da Gil'mend.

Klimat om subtropine kontinentaline. Lämuz da sadegiden mär oma lujas erazvuiččed londuseližid zonoidme da korktusidme. Paneb sadegid 40-50 mm vodes letetazangištoil, 800 mm suvipäivnouzmas (mussonad ličtas).

Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', metallad (raudkivend, vas'k, hrom, hahktin, cink); toižed varad — čomad kived, tal'k, keitandsol, mahuz, gidroenergii.

Politine sistem[redaktiruida | redaktiruida purde]

Afganistanan parlamentan südäin vl 2006.

Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident. Kaks' varaprezidentad oma hänele abuhu. Kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks, enamba kahted strokud ei sa.

Parlament om kaks'kodine Nacionaline Suim. Üläkodi om Tobmiden Kodi (puštu: مشرانوجرګه Mešrano Džirga) 102 deputatanke. Prezident paneb radnikusile koumandest heišpäi, agjoiden nevondkundad oigetas toižid. Alakodi om Rahvahan Kodi (puštu: ولسي جرګه‎ Volesi Džirga) 249 ezitajanke, kaik rahvaz valičeb heid. Kaik hö oma vižvoččen valdatusiden strokunke.

Järgvaličendad parlamentan alakodihe oliba vl 2010 sügüz'kun 18. päiväl. Prezidentan järgvaličendad oliba vl 2014 sulakun 5. da kezakun 14. päivil. Nügüdläine prezident om Ašraf Gani Ahmadzai, sai 56,44% kahtel tural. Päministr om Abdulla Abdulla (sai vägestust ezmäižel tural da tahtoi sada midä-se vajehtuseks kilan tundištusen tagut äniden lugustusen aigan).

Vodhesai 2014 Afganistanan prezident oli Hamid Karzai; päministrad oliba Mohammad Fahim da Karim Halili.

Administrativiž-territorialine jagand[redaktiruida | redaktiruida purde]

   Kacu kirjutuz: Afganistanan administrativiž-territorialine jagand.

Afganistan alajagase 34 agjaha (puštu dai dari: ولايت vilajat). Agjad jagase 398 rajonha (puštu dai dari: ولسوالۍ volasvalei).

Eläjad[redaktiruida | redaktiruida purde]

Afganistanas elädas afganilaižed.

Toižed sured lidnad (enamba 300 tuh. ristitud vl 2010, surembaspäi penembha): Kandagar, Gerat, Mazari Šarif.

Vl 2009 eläjiden lugu oli 28 150 000 ristitud.

Ekonomik[redaktiruida | redaktiruida purde]

Vl 2009 Afganistanan legaline päeksport oli avtod da niiden varapalad (läz 18%), polimerad (8%), södabad pähkmed (7%); toine eksport — vinmarj (mž. kuivatud) da granatad (5%), raud da teraz lehtesil da vanuimel (5%), kourad (5%), pol'fabrikatad-substancijad himižen tegimišton täht (3%), mikrofonad da radiosandapparatad (3%), puvill (3%), maplodud (3%), londuseline kaučuk (2%), heinäd (vihand vai kuidud, sidä kesken zellhä, 2%), libutimed (1%), poliester (1%), kül'menzoittud kala (1%).

Homaičendad[redaktiruida | redaktiruida purde]

  1. Afganistanan ristitišton endustuz vl 2014 heinkus. — Mail'man faktoiden kirj (Cia.gov). (angl.)
  2. Area and administrative Population //Statistical Yearbook 2012-2013. — Central Statistics Organization of Afghanistan (cso.gov.af). (angl.)

Irdkosketused[redaktiruida | redaktiruida purde]


Azijan valdkundad
Azijan valdkundad
Afganistan | Araban Ühtenzoittud Emiratad (AÜE) | Armenii | Azerbaidžan1 | Bahrein | Bangladeš | Brunei | Butan | Egipt2 | Filippinad | Gruzii1 | Indii | Indonezii3 | Iordanii | Irak | Iran | Izrail' | Japonii | Jemen2 | Kambodž | Kazahstan1 | Katar | Kipr1 | Kirgizstan | Kitai | Korejan Rahvahaliž-Demokratine Tazovaldkund | Korejan Tazovaldkund | Kuveit | Laos | Livan | Malaizii | Mal'divan Sared | Mjanmar | Mongolii | Nepal | Oman | Pakistan | Päivnouzmaine Timor | Saudan Arabii | Singapur | Sirii | Šrilank | Tadžikistan | Tailand | Turkanma1 | Turkmenistan | Uzbekistan | Venäma1 | Vjetnam

1 Om Evropas mugažo. 2 Om Afrikas mugažo. 3 Om Valdmerimaiš mugažo.