Päivnouzmaine Timor

Vikipedii
Mine navigeerimisribale Mine otsikasti
Timor-Lesten Demokratine Tazovaldkund
Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e (tetuman kel')
República Democrática de Timor-Leste (port.)
 Flag
Flag of East Timor.svg
 Valdkundznam
Coat of arms of East Timor.svg
Pälidn Dili
Eläjiden lugu (2018) 1 321 929[1] ristitud
Pind 14 874 km²
Timor-Lesten Demokratine Tazovaldkund Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e (tetuman kel') República Democrática de Timor-Leste (port.)
Kel' tetuman, portugalijan
Valdkundan pämez' Fransišku Guterriš
Päministr Taur Matan Ruak
Religii hristanuskond
Valüt AÜV:oiden dollar ($) (USD)
Internet-domen .tl
Telefonkod +670
Aigvö UTC+9

Päivnouzmaine Timor, portugaline nimi om Timor-Leste, täuz' oficialine nimi — Timor-Lesten Demokratine Tazovaldkund (tetuman kelel: Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e, port.: República Democrática de Timor-Leste), om valdkund Timor-saren päivnouzmas penen anklavanke sen päivlaskmas, Suvipäivnouzmaižes Azijas, Indižen valdmeren Timoran da Savu meriden randoil, Indonezijan da Avstralijan keskes. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Dili.

Istorii[redaktiruida | redaktiruida purde]

Vl 2002 semendkun 20. päiväl Päivnouzmaine Timor tedištoiti ičeze ripmatomudes Indonezijaspäi. Sil-žo päiväl nügüdläine Konstitucii[2] tuli väghe, se om vahvištadud vn 2002 keväz'kun 22. päiväl i om olmas vajehtusita.

Geografijan andmused[redaktiruida | redaktiruida purde]

Päivnouzmaižen Timoran reljefan kart.

Päivnouzmaine Timor sijadase Indižen valdmeren päivnouzmas. Üks'jäine Azijan valdkund Suvižel mapoliškol.

Valdkund om röunoiš Indonezijanke, röunan piduz — 228 km. Valdmererandan piduz om 706 km. Savumeri om sarespäi lodeheze, Bandameri — pohjoižpolehe, Timoran meri — suvipolehe.

Man südäimes om mägišt 500..700 metrad ü.m.t. korktusil. Kaikiš korktemb čokkoim om Tatamailau-mägi, 2963 m valdmeren pindan päl. Oleskeleb äi manrehkaidusid, tropižid ciklonid da cunamid.

Klimat om subekvatorialine mussonine. Kesklämuz om +25..+27 C° vodes läbi. Om kaks' sezonad: neps da kuiv. Paneb sadegid 1500..2000 mm vodes. Om severt-se lühüdoid mägijogid (Loes, Lakio, Seikal, Be Lulio).

Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kuld, platin, marganc; toižed varad oma mramor, kala, sandalpuiden mecad.

Politine sistem[redaktiruida | redaktiruida purde]

Päivnouzmaižen Timoran prezidentan pert'kulu Diliš (tetum.: Palasiu ba Presidente sira).

Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (tetum.: Prezidente Republika Demokratika Timor-Leste, port.: Presidente da República Democrática de Timor-Leste). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Prezidentale sab panda kel'dod parlamentan käskusihe, pästta sidä radmaspäi da panda uziden valičendoiden datad. Prezident paneb päministrad radsijha. Päministr om sajan vägestust parlamentan partijan lider, hän paneb ministrid radnikusile.

Üks'kodine Nacionaline Parlament (tetuman kelel: Parlamentu Nasionál, port.: Parlamento Nacional) om 65 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Kaiked ristitud oma valičendoiktusenke 17-voččes igäspäi.

Päivnouzmaižen Timoran parlamentan ühtnijoiden edelstrokuižed valičendad oliba vn 2018 12. päiväl semendkud. Prezidentan järgvaličendad oliba vn 2017 keväz'kun 20. päiväl, Fransišku Guterriš sai vägestust (57,1% änid) da tuleb radho sen-žo voden semendkun 20. päiväspäi, se om hänen ühtenz' strok. Taur Matan Ruak radab päministran vs 2018 kezakun 22. päiväspäi, hän oli valdkundan prezidentan vll 2012−2017.

Administrativiž-territorialine jagand[redaktiruida | redaktiruida purde]

   Kacu kirjutuz: Päivnouzmaižen Timoran administrativiž-territorialine jagand.

Päivnouzmaine Timor jagase 13 administrativižeks ümbrikoks. Ned alajagasoiš 65 alaümbrikoks. Edemba alaümbrikod alajagasoiš suko:ikš (niid om 442), sukod — 2225 lidn- da küläkundaks.

Eläjad[redaktiruida | redaktiruida purde]

Päivnouzmaižes Timoras elädas timoralaižed. Vl 2014 valdkundan ristitišt oli 1 201 542 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

Mamankelen mödhe (2020): tetum prasa — 30,6%, mambai — 16,6%, makasai — 10,5%, tetum terik — 6,1%, baikenu 5,9%, kemak — 5,8%, bunak — 5,5%, tokodede — 4,0%, fataluku — 3,5%, vaimaa — 1,8%, galoli — 1,4%, naueti — 1,4%, idate — 1,2%, midiki — 1,2%, toižed keled — 4,5%. Kaik om 32 sijališt kel't valdkundas. Ottas kävutamižhe portugalijan, anglijan i indonezijan kelid radkelikš.

Religijan mödhe (2015): riman katolikad — 97,6%, protestantad — 2,0%, islamanuskojad — 0,2%, toižed uskojad — 0,2%.

Toižed sured lidnad (enamba 10 tuh. ristituid, vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe[3], surembaspäi penembha): Baukau, Maljan, Lospalos, Same. Lidnalaižiden pala om 31,3% (2020).

Ižanduz[redaktiruida | redaktiruida purde]

Vl 2010 Päivnouzmaižen Timoran päeksport oli kivivoi (31%) da sen gazad (26%), räkištamatoi kofe (21%); toine eksport — sandalpu, vanil', mašinad teid sauvomha, telefonad, grammofonplatad da kirjad.

Homaičendad[redaktiruida | redaktiruida purde]

  1. Päivnouzmaižen Timoran ristitišton endustuz vn 2018 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
  2. Päivnouzmaižen Timoran Konstitucijan tekst constituteproject.org-saital. (angl.)
  3. Direcção Nacional de Estatística: Preliminary Result of Census 2010 English (Vn 2010 rahvahanlugemižen satused). — Dne.mof.gov.tl. (PDF; 3,2 MB) (angl.)

Irdkosketused[redaktiruida | redaktiruida purde]



Azijan valdkundad
Azijan valdkundad
Afganistan | Araban Ühtenzoittud Emiratad (AÜE) | Armenii | Azerbaidžan1 | Bahrein | Bangladeš | Brunei | Butan | Egipt2 | Filippinad | Gruzii1 | Indii | Indonezii3 | Irak | Iran | Izrail' | Japonii | Jemen2 | Jordanii | Kambodž | Kazahstan1 | Katar | Kipr1 | Kirgizstan | Kitai | Korejan Rahvahaliž-Demokratine Tazovaldkund | Korejan Tazovaldkund | Kuveit | Laos | Livan | Malaizii | Mal'divan Sared | Mjanmar | Mongolii | Nepal | Oman | Pakistan | Päivnouzmaine Timor | Saudan Arabii | Singapur | Sirii | Šrilank | Tadžikistan | Tailand | Turkanma1 | Turkmenistan | Uzbekistan | Venäma1 | Vjetnam

1 Om Evropas mugažo. 2 Om Afrikas mugažo. 3 Om Valdmerimaiš mugažo.