Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad

Vikipedii
(Oigetud lehtpolelpäi AÜV)
Jump to navigation Jump to search
Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad
United States of America
 Flag
Flag of the United States (Pantone).svg
 Valdkundznam
Great Seal of the United States (obverse).svg
Pälidn Vašington
Eläjiden lugu (2018) 329 256 465[1] ristitud
Pind 9 518 900 km²
Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad United States of America
Kel' anglijan
Valdkundan pämez' Donal'd Tramp
Päministr Maik Pens
Religii hristanuskond
Valüt AÜV:oiden dollar
Internet-domen .us
Telefonkod +1
Aigvö tal'vel UTC−5..−10,
kezal UTC−4..−10

Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (lühenduz: AÜV) vai Amerikan Ühtenzoittud Štatad (lühenduz: AÜŠ) (anglijan kelel: United States of America) om valdkund Pohjoižamerikan keskuses. AÜV:oiden pälidn om Vašington, no kaikiš järedamb lidn om Nju Jork.

Nece om koumanz' valdkund Mal ristituiden lugun mödhe (329 millionad eläjid) da nellänz' valdkund pindan mödhe (9 518 900 km²) mail'mas. Mülüb ÜRO:ho, sen Varuitomuden Nevondkundan kaikenaigaine ühtnii. Om PAKO:n päühtnijan, sen üks' alusenpanijoišpäi.

Istorii[redaktiruida | redaktiruida purde]

Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (Štatad) sünduihe vl 1776. Koumetoštkümne britaništ kolonijad ühtniba sihe, kudambad tedištoitiba ičeze ripmatomuden polhe. Soda ripmatomudes mäni 1783 vodhesai da lopihe kolonistoiden vägestusel. Vodel 1787 tuli väghe AÜV:oiden konstitucii, i vodel 1791 — Bill' oiktusiden polhe, kudamb lujas röunati ohjastusen valdoiktusid.

1860-nziš voziš Rahvahanikoiden soda oli AÜV:oiš orjakahiden suvipol'židen da orjatomiden pohjoižiden valdkundoiden (štatoiden) keskes. Soda jatksihe läz nelläd vot. Pohjoižiden štatoiden vägestuz kaiči valdkundad jagamižespäi da toi orjile joudjut kaikel Ühtenzoittud Štatoiden territorijal.

Ezmäižen Mail'man sodan jäl'ghe Ühtenzoittud Valdkunad vändiba aktivišt rolid mail'man politikas. 1930-nzil vozil oli elänu Sures ekonomižes depressijas läbi. Toižen Mail'man sodan aigan Štatad oliba Antigitlerižen koalicijan ühtnijaks.

Vspäi 1945 AÜŠ om ezmäine nuklearine valdkund. 1940:n voziden lopuspäi 1990:n voziden augotišhesai oli Vilusoda Nevondkundaližen Ühtištusen da Ühtenzoittud Valdkundoiden keskes.

2001-nden voden 9. päiväl sügüz'kud ozaižihe terroristižiden aktoiden serii valdkundas.

Geografijan andmused[redaktiruida | redaktiruida purde]

AÜV:oiden topografine kart.

Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad om maröunoiš Meksikanke suvel (röunan piduz — 3326 km) da Kanadanke pohjoižel (8895 km pitte). Ühthine röunoiden piduz — 12 221 km. Valdkund sijadase Tünen i Antlantižen valdmeriden keskes. Ühthine randanpird — 19 924 km. Läz kaik klimatan toižendad da vöd oma olmas järedan territorijan tagut, päiči ekvatorialižes i subekvatorialižes.

Suriden järviden rajon i Atlantiženveren alangišt oma kaikiš tihedašti elänzoittud tahondad. Appalačid-mäged sijadasoiš kontinentaližen päpalan päivnouzmas, ned kaimdas Keskuztazangištoid (200..500 m ü.m.t. korktusil) i Sured tazangištod-mägiplatod (600..1500 m ü.m.t.) valdkundan keskuzpalas. Kordil'jerad niiden Kall'oikahad mäged-pämägisel'ganke ottas kaikid päivlaskmaižid štatoid.

Aläskan štat on AÜV:oiden pol'anklav. Se sijadase Pohjoižamerikan lodehel. Aläskal om mavaldkundröunoid Kanadanke päivnouzmpoles da vezivaldkundanröunoid Venälaiženke Federacijanke päivlaskmal. Havajad-štat da severz-se penid sarid oma AÜV:oiden tün'valdmerižed territorijad.

Kaikiš korktemb čokkoim om Denali-mägi (enzne Makkinli), 6194 m valdmeren pindan päl. Kaikiš pidembad joged oma Missuri (4127 km pitte), Mississipi (3757 km), Arkanzas (2364 km, Mississipin ližajogi), Kolorado (2330 km). Saum vezid — 2,23%.

Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', metallad (raudkivend, vas'k, hahktin, cink, nikel', boksitad, kuld, hobed, uran, artut', molibden, harvad mametallad), fosfatad; toižed varad — potaš, mec, mahuz.

Politine sistem[redaktiruida | redaktiruida purde]

White House («Vauged Pert'») om AÜV:oiden prezidentan rezidencii Vašingtonas.

Ohjandusen form om federativine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (angl.: president). Valitas händast Valičijoiden kollegijan änil štatoidme nelläks vodeks (enamba kaht strokud ei sa vspäi 1951), parlamentan ezitajad da tetabad mehed oma valičijoikš.

Parlament om kaks'kodine Kongress (angl.: United States Congress). Üläkodi om Senat (angl.: The United States Senate), 100 ühtnijad om siš, valitas heid 6 vodeks, koumandesen rotacii oleleb kerdan kahtes vodes. Alakodi om Ezitajiden Kodi (angl.: The United States House of Representatives), valitas sen 435 ühtnijad kaikuččes kahtes vodes.

Nügüdläine prezident om valitud vl 2016 kül'mkun 8. päiväl Donal'd Tramp (sai 56,5% valičijoiden änid) parlamentan ezitajidenke ühtes, radaškanzi vl 2017 vilukun 20. päiväspäi. Enzne prezident om Barak Obama, radoi vspäi 2009 kaht täut strokud jäl'geten. Kongressan valdoiktused (115nz' kucund) jätktasoiš vn 2017 3. päiväspäi vilukud vn 2019 3. päivhäsai vilukud.

AÜV:oiden Ülembaine Käskuzkund (angl. Supreme Court of the United States) om käskuzkundaližen tobmuden pä. Ühesa sudijad mülüdas sihe, AÜV:oiden prezident paneb kaikuttušt sudijad radsijha Senatan hüvästusen sandan jäl'ghe.

Administrativiž-territorialine jagand[redaktiruida | redaktiruida purde]

   Kacu kirjutuz: Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden administrativiž-territorialine jagand.

Administrativižešti valdkund jagase 50 štatha (valdkundha) da Kolumbijan federaližhe ümbrikho (Vašington-pälidn). Om alištunuzid territorijoid-ki, ned oma Kariban meren Puerto Riko i severz'-se sarištoid Tünen valdmeren päivlaskmas tobjimalaz. Štatad-valdkundad alajagasoiš 3 141 ümbrikho (angl.: county, mž. parish Luizianas da borough Aläskas).

Eläjad[redaktiruida | redaktiruida purde]

AÜV:oiden rahvahanikoiden augotižlibund ümbrikoidme vn 2000 rahvahanlugemižen mödhe.

Vl 2010 AÜV:oiden eläjiden lugu oli 313 232 044 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Jagand veren mödhe (eile etnosan mödhe) om ottud statistikan täht.

Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden eläjid kuctas tobjimalaz Amerikalaižikš. Mamankelen mödhe (2017): anglijan kel' — 78,2%, ispanijan kel' — 13,4%, kitain kel' — 1,1%, toižed keled — 7,3%.

Lidnad-millionerad (vl 2011, surembaspäi penembha): Nju Jork, Los Andželes, Čikago, Hjuston, Filadel'fii, Finiks, San Antonio, San Diego, Dallas.

Ižanduz[redaktiruida | redaktiruida purde]

AÜV:oiden ekonomik lidirui mail'mas kogosüdäiproduktan mödhe pit'kan aigan (läz sadad vot), no vl 2015 kätihe kahtendeks Kitain jäl'ghe (18,5 trln US$ vai 15% mail'man KSP:d). Ižanduz om äiprofil'ne i voib varatoitta ičtaze kaikel tarbhaižel. Om mail'man ezinenas aviasauvomižen i himižen sarakoiš, nižun kazvatamižes, transportteiden verkos i infrastrukturas. Vozil 1994−2008 Pohjoižamerikan joudjaližen torguindan zon (angl.: NAFTA) šingotihe — ekonomine ühtnend Kanadanke da Meksikanke. Se ližazi radsijiden verdad koumes valdkundas, no torguindbalansan deficit lujeni AÜV:oiš Kanadan da Meksikan polespäi. Štatoiden valdkundaline velg üleni 20 trln US$ vl 2017.

Vl 2011 AÜV:oiden päeksport oli likutimed da turbinad (läz 20%), avtod, lendimed da toižed likkuimed da niiden palad (11%), kivivoi (6%); toine eksport — kuld (2%), zelläd (2%), medicinižed instrumentad (2%), kukuruz (1%), soi (1%). Vl 2014 eksportan (vendan) mülü oli 1,45 trln US$ (2nz' sija Kitain jäl'ghe), eksportan znamasižed ostajad oliba Kanad (17%), Meksik (13%), Kitai (9,2%).

Galerei[redaktiruida | redaktiruida purde]

Homaičendad[redaktiruida | redaktiruida purde]

  1. AÜV:oiden ristitišton lugun endustuz vn 2018 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)

Irdkosketused[redaktiruida | redaktiruida purde]



Pohjoižamerikan valdkundad
Pohjoižamerikan valdkundad
Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (AÜV) | Antigua da Barbud | Bagaman Sared | Barbados | Beliz | Dominik | Dominikanine Tazovaldkund | Gonduras | Grenad | Gvatemal | Haiti | Jamaik | Kanad | Kostarik | Kuba | Meksik | Nikaragua | Panam | Sal'vador | Sent Kits da Nevis | Sent Lüsii | Sent Vinsent da Grenadinad | Trinidad da Tobago
Nece kirjutuz Vepsän Vikijas: Американ Ӱхтэнзойттуд Штатад.