Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad

Vikipedii
(Oigetud lehtpolelpäi AÜV)
Hüpähtada: navigacii, Ecind
Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad
United States of America
 Flag
Flag of the United States (Pantone).svg
 Valdkundznam
Great Seal of the United States (obverse).svg
Pälidn Vašington
Eläjiden lugu (2016) 323 995 528[1] ristitud
Pind 9 518 900 km²
Amerikan Ühtenzoittud ValdkundadUnited States of America
Kel' anglijan
Valdkundan pämez' Donal'd Tramp
Päministr Maik Pens
Religii hristanuskond
Valüt AÜV:oiden dollar
Internet-domen .us
Telefonkod +1
Aigvö tal'vel UTC-5..-10,
kezal UTC-4..-10

Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (lühenduz: AÜV) vai Amerikan Ühtenzoittud Štatad (lühenduz: AÜŠ) (anglijan kelel: United States of America) om valdkund Pohjoižamerikan keskuses. AÜV:oiden pälidn om Vašington, no kaikiš järedamb lidn om Nju Jork.

Nece om koumanz' valdkund Mal ristituiden lugun mödhe (318 millionad eläjid) da nellänz' valdkund pindan mödhe (9 518 900 km²) mail'mas.

Istorii[redaktiruida | redaktiruida purde]

Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (Štatad) sünduihe vl 1776. Koumetoštkümne britaništ kolonijad ühtniba sihe, kudambad tedotiba ičeze ripmatomuden polhe. Soda ripmatomudes mäni 1783 vodhesai da lopihe kolonistoiden vägestusel. Vodel 1787 tuli väghe AÜV:oiden konstitucii, i vodel 1791 — Bill' oiktusiden polhe, kudamb lujas röunati ohjastusen valdoiktusid.

1860-nziš voziš oRahvahanikoiden soda oli AÜV:oiš orjakahiden suvipol'židen da orjatomiden pohjoižiden valdkundoiden (štatoiden) keskes. Soda jatksihe läz 4 vot. Pohjoižiden štatoiden vägestuz kaiči valdkundad jagamižespäi da toi orjile joudjut kaikel Ühtenzoittud Štatoiden territorijal.

Ezmäižen Mail'man sodan jäl'ghe Ühtenzoittud Valdkunad vändiba aktivižen rolin mail'man politikas. Toižen Mail'man sodan aigan Štatad oliba Antigitlerižen koalicijan ühtnijaks.

Vspäi 1945 AÜŠ om ezmäine nuklearine valdkund. 1940:n voziden lopuspäi 1990:n voziden augotišhesai oli Vilusoda Nevondkundaližen Ühtištusen da Ühtenzoittud Valdkundoiden keskes.

2001-nden voden 9. päiväl sügüz'kud ozaižihe terroristižiden aktoiden serii valdkundas.

Geografijan andmused[redaktiruida | redaktiruida purde]

AÜV:oiden topografine kart.

Amerikan Ühtenzoittud Valdkund om maröunoiš Meksikanke suvel (röunan piduz — 3326 km) da Kanadanke pohjoižel (8895 km pitte). Ühthine röunoiden piduz — 12 221 km. Valdkund sijadase Tünen da Antlantižen valdmeriden keskes. Ühthine randanpird — 19 924 km.

Aläskan štat on AÜV:oiden pol'anklav. Se sijadase Pohjoižamerikan lodehel, sil om mavaldkundröunoid Kanadanke päivnouzmpoles da vezivaldkundanröunoid Venäläižen Federacijanke päivlaskmal.

Kaikiš korktemb čokkoim om Denali-mägi (enzne Makkinli), 6194 m valdmeren pindan päl. Kaikiš pidembad joged oma Missuri (4127 km pitte), Mississipi (3757 km), Arkanzas (2364 km, Mississipin ližajogi), Kolorado (2330 km).

Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', metallad (raudkivend, vas'k, hahktin, cink, nikel', boksitad, kuld, hobed, uran, artut', molibden, harvad mametallad), fosfatad; toižed varad — potaš, mec, mahuz.

Politine sistem[redaktiruida | redaktiruida purde]

White House («Vauged Pert'») om AÜV:oiden prezidentan rezidencii Vašingtonas.

Ohjandusen form om federativine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident. Valitas händast Valičijoiden kollegijan änil štatoidme nelläks vodeks (enamba kaht strokud ei sa vspäi 1951), parlamentan ezitajad da tetabad mehed oma valičijoikš.

Parlament om kaks'kodine Kongress (angl.: United States Congress). Üläkodi om Senat (angl.: The United States Senate), 100 ühtnijad om siš, valitas heid 6 vodeks, koumandesen rotacii oleleb kerdan kahtes vodes. Alakodi om Ezitajiden Kodi (angl.: The United States House of Representatives), valitas sen 435 ühtnijad kaikuččes kahtes vodes.

Nügüdläine prezident om valitud vl 2016 kül'mkun 8. päiväl Donal'd Tramp (sai 56,5% valičijoiden änid) parlamentan ezitajidenke ühtes, radaškanzi vl 2017 vilukun 20. päiväspäi. Enzne prezident om Barak Obama, radoi vspäi 2009 kaht täut strokud jäl'geten. Kongressan valdoiktused (115nz' kucund) jätktasoiš vn 2017 3. päiväspäi vilukud vn 2019 3. päivhäsai vilukud.

Administrativiž-territorialine jagand[redaktiruida | redaktiruida purde]

   Kacu kirjutuz: Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden administrativiž-territorialine jagand.

Administrativižešti valdkund jagase 50 štatha (valdkundha) da Kolumbijan federaližhe ümbrikho (Vašington-pälidn). Om rippujid territorijoid-ki, ned oma Puerto Riko i severz'-se sarištoid Tünen valdmeren päivlaskmas tobjimalaz. Štatad-valdkundad alajagasoiš 3 141 ümbrikho (angl.: county, mž. parish Luizianas da borough Aläskas).

Eläjad[redaktiruida | redaktiruida purde]

AÜV:oiden rahvahanikoiden augotižlibund ümbrikoidme vn 2000 rahvahanlugemižen mödhe.

Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden eläjid kuctas tobjimalaz Amerikalaižikš.

Lidnad-millionerad (vl 2011, surembaspäi penembha): Nju Jork, Los Andželes, Čikago, Hjuston, Filadel'fii, Finiks, San Antonio, San Diego, Dallas.

Vl 2010 AÜV:oiden ristitišt oli 313 232 044 eläjad. Jagand veren mödhe (eile etnosan mödhe) om ottud statistikan täht.

Ižanduz[redaktiruida | redaktiruida purde]

AÜV:oiden ekonomik lidirui mail'mas kogosüdäiproduktan mödhe pit'kan aigan (läz sadad vot), no vl 2015 tegihe kahtendeks Kitain jäl'ghe (18,5 trln US$ vai 15% mail'man KSP:d). Vozil 1994—2008 Pohjoižamerikan joudjaližen torguindan zon (angl.: NAFTA) šingotihe — ekonomine ühtnend Kanadanke da Meksikanke. Se ližazi radsijiden verdad koumes valdkundas, no torguindbalansan deficit lujeni AÜV:oiš Kanadan da Meksikan polespäi. Štatoiden valdkundaline velg üleni 20 trln US$ vl 2017.

Vl 2011 AÜV:oiden päeksport oli likutimed da turbinad (läz 20%), avtod, lendimed da toižed likkuimed da niiden palad (11%), kivivoi (6%); toine eksport — kuld (2%), zelläd (2%), medicinižed instrumentad (2%), kukuruz (1%), soi (1%). Vl 2014 eksportan (vendan) mülü oli 1,45 trln US$ (2nz' sija Kitain jäl'ghe), eksportan znamasižed möjad oliba Kanad (17%), Meksik (13%), Kitai (9,2%).

Galerei[redaktiruida | redaktiruida purde]

Homaičendad[redaktiruida | redaktiruida purde]

  1. AÜV:oiden ristitišton endustuz vn 2016 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)

Irdkosketused[redaktiruida | redaktiruida purde]


Pohjoižamerikan valdkundad
Pohjoižamerikan valdkundad
Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (AÜV) | Antigua da Barbud | Bagaman Sared | Barbados | Beliz | Dominik | Dominikanine Tazovaldkund | Gonduras | Grenad | Gvatemal | Haiti | Jamaik | Kanad | Kostarik | Kuba | Meksik | Nikaragua | Panam | Sal'vador | Sent Kits da Nevis | Sent Lüsii | Sent Vinsent da Grenadinad | Trinidad da Tobago
Nece kirjutuz Vepsän Vikijas: Американ Ӱхтэнзойттуд Штатад.