Mine sisu juurde

Lüksemburg

Vikipedii-späi
Lüksemburgan Sur' Gercogkund
Groussherzogtum Lëtzebuerg (lüksemb.)
Grand-Duché de Luxembourg (fr.)
Großherzogtum Luxemburg (saks.)
 Flag
 Valdkundznam
Pälidn Lüksemburg
Eläjiden lugu (2018) 605,764[1] ristitud
Pind 2,586 km²
Lüksemburgan Sur' Gercogkund Groussherzogtum Lëtzebuerg (lüksemb.) Grand-Duché de Luxembourg (fr.) Großherzogtum Luxemburg (saks.)
Kel' lüksemburgan, francijan, saksan
Valdkundan pämez' Anri (Genrih)
Päministr Ksavje Bettel'
Religii hristanuskond
Valüt evro (€) (EUR)[2]
Internet-domen .lu[3]
Telefonkod +352
Aigvö tal'vel UTC+1,
kezal UTC+2
Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.

Lüksemburg (lüksemb.: Lëtzebuerg), täuz' oficialine nimituz — Lüksemburgan Sur' Gercogkund (lüksemb.: Groussherzogtum Lëtzebuerg, franc.: Grand-Duché de Luxembourg, saks.: Großherzogtum Luxemburg), om pen' mererandatoi valdkund Evropan päivlaskmpoles. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Lüksemburg-lidn.

Vl 2014 Lüksemburg oli kaikiš elokaz valdkund mail'mas kogosüdäiproduktan ühtele hengele mödhe (ÜRO:n andmused).

Vspäi 1949 Lüksemburg om PAKO:n ühtnijan (üks' alusenpanijaks). Vspäi 1957 om EÜ:n ühtnii. Mülüb Benelüks:ha ühtes Bel'gijanke da Alamaidenke.

Vn 1815 9. päiväl kezakud Lüksemburg tedištoiti ičeze ripmatomudes Francijaspäi.

Valdkundan ezmäižed Konstitucijad (lüksemb.: Konstitutioun) oliba voziden 1841, 1848 i 1856. Jäl'gmäine nellänz' lugul Konstitucii[4][5] om vahvištadud vn 1868 17. päiväl redukud. Se om väges znamasižidenke möhembaižidenke vajehtusidenke, oz., vspäi 2009 Surele Gercogale sab vaiše tarita käskusid, ei vahvištada.

Geografijan andmused

[vajehta | vajehtada lähtetekst]
Lüksemburgan topografine kart.

Lüksemburg om mavaldkundröunoiš Germanijanke pohjoižpäivnouzmas da päivnouzmas (röunan piduz — 128 km), Francijanke suves (69 km) da Bel'gijanke päivlaskmas (130 km). Ühthine röunoiden piduz om 327 km. Lüksemburg om mererandatoi valdkund.

Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Ardenniden Knaiff-kukkaz, 560 metrad meren pindan päl. Kaikiš madalamb om Mozel'-jogen tazopind (133 m). Joged mülüdas Reinan hurapol'žhe basseinha.

Klimat om ven Atlantižen valdmeren valatoitandanke. Paneb sadegid 800 mm vodes suves i 1200 mm pohjoižpalas.

Londuseližed varad oma raudkivend (samine om jättud kesketi), väghine mahuz. Mec otab territorijan videndest.

Politine sistem

[vajehta | vajehtada lähtetekst]
Lüksemburgan valdkundan parlament Lüksemburg-lidnas.

Ohjandusen form om unitarine parlamentine konstitucine monarhii. Valdkundan pämez' om Sur' Gercog, Anri (Genrih) vs 2000 redukun 7. päiväspäi. Hänele sab heitta parlamentad radmaspäi da panda uziden valičendoiden dat koumes kus. Monarh paneb päministrad (lüksemb.: Premierministere vu Groussherzogtum Lëtzebuerg, franc.: Premier ministre du Grand-duché de Luxembourg) da ministrid radnikusile valičendoiden parlamentha kacten.

Käskusenandai tobmuz om üks'kodine parlament — Deputatoiden Kodi (lüksemb.: Chamber vun den Deputéierten, D'Chamber, franc.: Chambre des Députés, saks.: Abgeordnetenkammer) 60 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.

Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 14. päiväl redukud. Nügüdläine päministr om Ksavje Bettel' vs 2013 tal'vkun 4. päiväspäi.

Administrativiž-territorialine jagand

[vajehta | vajehtada lähtetekst]

   Kacu kirjutuz: Lüksemburgan administrativiž-territorialine jagand.

Lüksemburg jagase koumeks ümbrikoks (lüksemb. i saks.: Distrikt, franc.: District). Ümbrikod alajagasoiš 12 kantonaks, ned — 102 kundaks (kommunaks, edel 2018 vot niid oli 116). Pälidn jagase fartaloikš.

Lüksemburgas elädas lüksemburgalaižed. Vl 2014 eläjiden lugu oli 549 680 ristitud[6]. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

Kodikelen mödhe (2011): lüksemburgan kel' — 55,8%, portugalijan kel' — 15,7%, francijan kel' — 12,1%, saksan kel' — 3,1%, italijan kel' — 2,9%, anglijan kel' — 2,1%, toižed keled — 8,3%.

Uskondan mödhe (2010): hristanuskojad (riman katolikad tobjimalaz) — 70,4%, islamanuskojad — 2,3%, toižed uskojad — 0,5%, religijatomad — 26,8%.

Toižed sured lidnad (enamba 17 tuh. ristituid vl 2005, surembaspäi penembha): Eš-sür-Al'zett, Differdanž, Düdelanž. Kaik om 12 kundad lidnan statusanke. Lidnalaižiden pala om 91,5% (2020).

Lüksemburgan päkesport om raud, teraz, tegesed niišpäi da niidenke (20%), elektromašiništ da radiopalad (läz 10%); toine eksport — plastik (5%), avtod (4%), bumag kirjutamha (3%), alüminii (3%), sobad (3%), šinad avtobusoiden täht (2%), stökoltegesed (2%), maidproduktad (2%), išketadud kanghad (1%), poliester (1%), vas'k da sen ühthesuladused (1%), varapalad lendimiden täht (1%).

  1. Lüksemburgan ristitišt // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
  2. Edel 1999 vot — lüksemburgan frank da bel'gijan frank.
  3. Mugažo .eu kuti EÜ:n ühtnii.
  4. Lüksemburgan Konstitucijan tekst vl 2015 (vl 2009 vajehtusidenke). — Legilux.public.lu. (fr.)
  5. Lüksemburgan Konstitucijan tekst constituteproject.org-saital. (angl.)
  6. Statec: Au 1er janvier 2014 le Grand-Duché compte près de 550 000 habitants. — Le Quotidien (Luxembourg) (lequotidien.lu). (fr.)



Evropan valdkundad
Evropan valdkundad
Evropan valdkundad
Alamad | Albanii | Andorr | Armenii1 | Azerbaidžan1 | Avstrii | Bel'gii | Bolgarii | Bosnii da Gercegovin | Čehanma | Danii | Estinma | Francii | Grekanma | Gruzii1 | Horvatii | Irlandii | Islandii | Ispanii | Italii | Kazahstan1 | Kipr1 | Latvii | Lihtenštein | Litvanma | Lüksemburg | Mad'jaranma | Mal't | Moldov | Monako | Mustmägi | Norvegii | Pohjoižmakedonii | Pol'šanma | Portugalii | Ročinma | Romanii | San Marino | Saksanma | Serbii | Slovakii | Slovenii | Suomenma | Sur' Britanii | Šveicarii | Turkanma1 | Ukrain | Vatikan | Vaugedvenäma | Venäma1

1 Om Azijas mugažo.